ફાઇબ્રોઇડ્સ શું છે (Fibroid meaning in Gujarati)? લક્ષણો, કારણો અને સારવાર

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સ શું છે?

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સ (લિયોમાયોમા) એ ગર્ભાશયની દીવાલમાં થતી બિન-કેન્સરયુક્ત માંસલ ગાંઠો છે, જે મુખ્યત્વે એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન્સના અસંતુલનથી થાય છે. રાઈના દાણાથી લઈને મોટા દડા સુધીનું કદ ધરાવતી આ ગાંઠો જો વધે, તો ભારે માસિક રક્તસ્ત્રાવ અને પેડૂમાં દુખાવો પેદા કરી શકે છે. 

ફાઈબ્રોઈડના પ્રકારો શું છે?

ગર્ભાશયમાં સ્થાનના આધારે ફાઇબ્રોઇડ્સના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે:

• ઇન્ટ્રામ્યુરલ (Intramural): સ્નાયુબદ્ધ દીવાલની અંદર વિકસે છે અને ગર્ભાશય મોટું કરી શકે છે.
• સબમ્યુકોસલ (Submucosal): અંદરની પરત નીચે થાય છે, જે ભારે રક્તસ્ત્રાવ અને ગર્ભધારણમાં અડચણ લાવે છે.
• સબસિરોસલ (Subserosal): બહારની દીવાલ પર થઈ પેલ્વિક વિસ્તાર કે મૂત્રાશય પર દબાણ કરે છે.
• પેડનક્યુલેટેડ (Pedunculated): પાતળી દાંડી જેવા આધાર સાથે ગર્ભાશયની અંદર કે બહાર જોડાયેલા રહે છે.

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સનું કદ ચાર્ટ

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સ (લિયોમાયોમા) એ હોર્મોન્સના અસંતુલનથી થતી બિન-કેન્સરયુક્ત માંસલ ગાંઠો છે, જેના ઇન્ટ્રામ્યુરલ, સબમ્યુકોસલ, સબસિરોસલ અને પેડનક્યુલેટેડ જેવા પ્રકારો હોય છે. નાના કદના ફાઇબ્રોઇડ્સ હાનિરહિત હોય છે, પરંતુ મોટા કદના ફાઇબ્રોઇડ્સ ભારે રક્તસ્ત્રાવ, પેડૂમાં દુખાવો અને ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. 

ગર્ભાશય ફાઈબ્રોઈડના લક્ષણો શું છે?

અતિશય ભારે અને લાંબો રક્તસ્ત્રાવ, લોહીના ગઠ્ઠા પડવા તથા પેડૂમાં દુખાવો એ ફાઇબ્રોઇડ્સના મુખ્ય લક્ષણો છે. ગાંઠ મોટી થતાં વારંવાર પેશાબ આવવો, કબજિયાત, કમર-પગનો દુખાવો અને ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી જેવી તકલીફો થઈ શકે છે.

ગર્ભાશય ફાઈબ્રોઈડના કારણો શું છે?

ગર્ભાશયમાં ફાઇબ્રોઇડ્સ થવાનું મુખ્ય કારણ એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન્સનું અસંતુલન તેમજ આનુવંશિકતા (કૌટુંબિક ઇતિહાસ) છે. આ ઉપરાંત, શરીરમાં ગ્રોથ ફેક્ટર્સની વધુ માત્રા, માનસિક તણાવ અને અસ્વસ્થ જીવનશૈલી પણ આ બિન-કેન્સરયુક્ત ગાંઠોના વિકાસને ઉત્તેજન આપે છે. 

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સ માટેના જોખમી પરિબળો

૩૦-૫૦ વર્ષની વય, આનુવંશિકતા, સ્થૂળતા, વહેલા પીરિયડ્સ, વિટામિન D કે પોષણની ઉણપ, લાલ માંસનું સેવન, તણાવ અને નિષ્ક્રિય જીવનશૈલી હોર્મોનલ અસંતુલન ઊભું કરીને ફાઇબ્રોઇડ્સનું જોખમ વધારે છે. 

મને ફાઈબ્રોઈડ છે કે કેમ તે હું કેવી રીતે જાણી શકું?

ભારે કે લાંબો રક્તસ્ત્રાવ, પેડૂ-કમરનો દુખાવો, વારંવાર પેશાબ થવો અને કબજિયાત એ ફાઇબ્રોઇડ્સના મુખ્ય લક્ષણો છે. નિદાન માટે સોનોગ્રાફી જરૂરી છે, અને ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી હોય તો Indira IVF ના ડૉક્ટર્સની સલાહ લઈ શકાય છે.

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સના નિદાન માટેના પરીક્ષણો

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સનું નિદાન મુખ્યત્વે પેલ્વિક તપાસ અને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (TVS) દ્વારા થાય છે, જ્યારે જટિલ કિસ્સાઓમાં MRI કે હિસ્ટેરોસ્કોપી કરાય છે. આ ઉપરાંત, લોહીની ઉણપ (એનિમિયા) ચકાસવા CBC બ્લડ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે. 

પેલ્વિક પરીક્ષા

પેલ્વિક પરીક્ષા એ ફાઇબ્રોઇડ્સના પ્રારંભિક નિદાન માટેની એક સરળ શારીરિક તપાસ છે, જેમાં સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત હાથ વડે ગર્ભાશયના કદ અને આકારની તપાસ કરે છે. જો ગર્ભાશય અસામાન્ય રીતે મોટું, સખત કે અનિયમિત જણાય, તો ફાઇબ્રોઇડ્સની હાજરીની પ્રાથમિક શક્યતા જાણી શકાય છે. 

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સ્કેન

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સ્કેન (સોનોગ્રાફી) એ ફાઇબ્રોઇડ્સના નિદાન માટેની સૌથી સામાન્ય અને સલામત પદ્ધતિ છે. તે પેટ પરથી અથવા યોનિમાર્ગ દ્વારા (TVS) ધ્વનિ તરંગોની મદદથી કરવામાં આવે છે. આ સ્કેનથી ફાઇબ્રોઇડ્સની ચોક્કસ સંખ્યા, તેનું કદ અને ગર્ભાશયમાં તેનું ચોક્કસ સ્થાન સરળતાથી જાણી શકાય છે. 

એમઆરઆઈ (મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ)

એમઆરઆઈ (MRI) એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને રેડિયો તરંગો દ્વારા ગર્ભાશયની વિગતવાર તસવીરો આપતી આધુનિક નિદાન પદ્ધતિ છે. તે મોટા અને જટિલ ફાઇબ્રોઇડ્સની ચોક્કસ સંખ્યા, કદ અને સ્થાન જાણવા તેમજ સર્જરીના આયોજન માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. 

શું ફાઈબ્રોઈડ ચોક્કસપણે વંધ્યત્વનું કારણ બની શકે છે?

ફાઇબ્રોઇડ્સ ગર્ભાશયનો આકાર બદલીને ફલિત અંડકોષનું સ્થાપન રોકે છે અને ફેલોપિયન ટ્યુબ બંધ કરીને ગર્ભધારણમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. તે રક્ત પરિભ્રમણ ઘટાડીને ભ્રૂણના વિકાસ પર અસર કરે છે, જેનાથી વંધ્યત્વ કે વારંવાર કસુવાવડ થઈ શકે છે. આવી જટિલતામાં Indira IVF ની અદ્યતન વંધ્યત્વ સારવાર ખૂબ જ મદદરૂપ બને છે. 

વિભાવના દરમિયાન ચિંતાઓ

ગર્ભધારણ (Conception) દરમિયાન ફાઇબ્રોઇડ્સ ફેલોપિયન ટ્યુબ્સનો માર્ગ રુંધીને શુક્રાણુ અને અંડકોષનું મિલન અટકાવે છે. સાથે જ, તે ગર્ભાશયની રચના બદલીને રક્ત પરિભ્રમણ ઘટાડે છે, જેનાથી ફલિત અંડકોષનું યોગ્ય સ્થાપન ન થતાં ગર્ભધારણમાં વિલંબ કે મુશ્કેલી સર્જાય છે. 

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ચિંતાઓ

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન એસ્ટ્રોજન હોર્મોનનું સ્તર વધવાથી ફાઇબ્રોઇડ્સનું કદ વધી શકે છે, જેના કારણે પેડૂમાં તીવ્ર દુખાવો અને રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, મોટી ગાંઠો પ્લેસેન્ટાનું સ્થાન બદલીને કે ગર્ભના વિકાસ માટે જગ્યા ઘટાડીને અકાળે પ્રસૂતિ અથવા જન્મ સમયે બાળકની સ્થિતિ (Breech position) અસામાન્ય થવાનું જોખમ વધારે છે. 

પ્રીટર્મ ડિલિવરી

મોટા ફાઇબ્રોઇડ્સ ગર્ભાશયમાં જગ્યા ઘટાડી દીવાલ પર દબાણ સર્જે છે, જેનાથી સમયસર પહેલાં પ્રસૂતિની પીડા ઉપડી શકે છે. આના કારણે ૩૭ અઠવાડિયાં પહેલાં જ બાળકના અકાળે જન્મ (પ્રીટર્મ ડિલિવરી)નું જોખમ વધી જાય છે. 

સિઝેરિયન વિભાગની જરૂરિયાત

ગર્ભાશયમાં ફાઇબ્રોઇડ્સના કારણે બાળકની સ્થિતિ અસામાન્ય (બ્રીચ કે આડી) થઈ શકે છે અને જો ગાંઠ ગર્ભાશયના મુખ પાસે હોય તો તે જન્મનો રસ્તો રોકે છે. આથી, માતા અને બાળકની સુરક્ષા માટે સિઝેરિયન (C-Section) કરવું અનિવાર્ય બને છે.

કસુવાવડ

ગર્ભાશયની અંદરની દીવાલમાં વિકસતા સબમ્યુકોસલ કે મોટા ફાઇબ્રોઇડ્સ ભ્રૂણને પૂરતું પોષણ અને રક્ત પરિભ્રમણ મળવામાં અવરોધ ઊભો કરે છે. આ ગાંઠો ગર્ભાશયના આંતરિક પોલાણનો આકાર બદલી નાખે છે, જેના કારણે ગર્ભનું સુરક્ષિત સ્થાપન જળવાઈ શકતું નથી. પરિણામે, ખાસ કરીને ગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં કસુવાવડ (Miscarriage) થવાનું કે વારંવાર ગર્ભપાતનું જોખમ વધી જાય છે. 

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સની સારવાર શું છે?

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સની સારવાર લક્ષણો, ઉંમર અને ગર્ભધારણની યોજના પર આધાર રાખે છે. હળવા લક્ષણોમાં દવાઓ, ગર્ભધારણ ઈચ્છતી મહિલાઓ માટે 'માયોમેક્ટોમી' સર્જરી અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં 'હિસ્ટેરેક્ટોમી' અથવા યુટેરાઇન આર્ટરી એમ્બોલાઇઝેશન (UAE) જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે. 

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સની સારવારના વિકલ્પો

ગર્ભાશય ફાઇબ્રોઇડ્સની સારવાર માટે દવાઓ અને સર્જરી જેવા વિવિધ વિકલ્પો છે. પ્રારંભિક તબક્કે હોર્મોનલ અને પીડાશામક દવાઓથી લક્ષણો નિયંત્રિત કરાય છે. ગર્ભધારણ ઇચ્છતી મહિલાઓ માટે ગર્ભાશય સુરક્ષિત રાખી માત્ર ગાંઠ દૂર કરતી માયોમેક્ટોમી ઉત્તમ છે, જ્યારે અન્ય વિકલ્પોમાં ગાંઠ સંકોચતી યુટેરાઇન આર્ટરી એમ્બોલાઇઝેશન (UAE) અને કાયમી ઉકેલ માટે ગર્ભાશય દૂર કરવાની હિસ્ટેરેક્ટોમી સર્જરી સામેલ છે. 

સાવધાન પ્રતીક્ષા

સાવધાન પ્રતીક્ષા (Watchful Waiting) એ ફાઇબ્રોઇડ્સ માટેની એવી પદ્ધતિ છે, જેમાં નાની ગાંઠ અને લક્ષણો ન હોય તો તાત્કાલિક દવા કે સર્જરી કરાતી નથી. આમાં ડૉક્ટર નિયમિત સોનોગ્રાફી અને તપાસ દ્વારા ગાંઠના કદ અને લક્ષણો પર નજર રાખે છે. 

ઔષધીય સારવાર

ઔષધીય સારવારમાં ફાઇબ્રોઇડ્સના લક્ષણો નિયંત્રિત કરવા GnRH એગોનિસ્ટ્સ, પ્રોજેસ્ટિન પિલ્સ કે હોર્મોનલ IUD આપવામા આવે છે, જે ભારે રક્તસ્ત્રાવ ઘટાડી ગાંઠનું કદ સંકોચે છે. સાથે જ, દુખાવા માટે પેઇન કિલર્સ અને એનિમિયા રોકવા આયર્ન સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાની સલાહ આપવામા આવે છે. 

ફાઈબ્રોઈડની સારવાર માટે સર્જરી

જો દર્દી ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ કરવા ઈચ્છતા હોય તો માત્ર ફાઇબ્રોઇડ્સ દૂર કરતી 'માયોમેક્ટોમી' કરવામાં આવે છે, જ્યારે પરિવાર પૂર્ણ થઈ ગયો હોય તેવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં 'હિસ્ટેરેક્ટોમી' દ્વારા સમગ્ર ગર્ભાશય દૂર કરાય છે. આ સર્જરીઓ મોટા ફાઇબ્રોઇડ્સ, અસહ્ય દુખાવા અને અતિશય રક્તસ્ત્રાવમાંથી કાયમી છુટકારો આપે છે. 

ગર્ભાશય ધમની એમ્બોલાઇઝેશન

ગર્ભાશય ધમની એમ્બોલાઇઝેશન (UAE) એ ફાઇબ્રોઇડ્સ માટેની બિન-સર્જિકલ પદ્ધતિ છે, જેમાં કેથેટર વડે કણો દાખલ કરી ગાંઠનો રક્ત પુરવઠો રોકવામાં આવે છે. પોષણ ન મળવાથી ફાઇબ્રોઇડ્સ સંકોચાઈ જાય છે અને લક્ષણોમાં રાહત મળે છે. 

માયોમેક્ટોમી

માયોમેક્ટોમી (Myomectomy) એ એવી સર્જિકલ પદ્ધતિ છે જેમાં ગર્ભાશયને સુરક્ષિત રાખીને માત્ર ફાઇબ્રોઇડ્સ (ગાંઠો) દૂર કરવામાં આવે છે. આ સર્જરી લેપ્રોસ્કોપી, હિસ્ટરોસ્કોપી કે ઓપન સર્જરી દ્વારા ગાંઠના કદ અને સ્થાન મુજબ કરવામાં આવે છે. જે મહિલાઓ ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ કરવા માંગતી હોય અને પોતાની પ્રજનન ક્ષમતા જાળવી રાખવા ઇચ્છતી હોય તેમના માટે આ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. 

હિસ્ટરેકટમી

હિસ્ટેરેક્ટોમી એ ગર્ભાશયને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે, જે મોટા ફાઇબ્રોઇડ્સ, ગંભીર દુખાવા અને ભારે રક્તસ્ત્રાવમાંથી કાયમી રાહત આપે છે. સર્જરી પછી ગર્ભધારણ શક્ય ન હોવાથી, પરિવાર પૂર્ણ થઈ ગયો હોય તેવી મહિલાઓ માટે આ અંતિમ વિકલ્પ છે. 

ગર્ભાશયની ગાંઠ માટે ઘરેલુ સંભાળ

ફાઇબ્રોઇડ્સના લક્ષણોમાં રાહત મેળવવા પેડૂ પર ગરમ શેક કરવો, આરામ લેવો અને નિયમિત હળવી કસરત કે યોગ કરવા. આહારમાં લીલા શાકભાજી, ફળો, ફાઇબર, હળદરવાળું દૂધ કે ગ્રીન ટી ઉમેરવાં અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ તથા રેડ મીટ ટાળવું. આ જીવનશૈલી સોજો ઘટાડી હોર્મોન્સનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. 

સંતુલિત આહાર લો

રોજિંદા આહારમાં લીલા શાકભાજી, તાજા ફળો, કઠોળ અને ફાઇબરયુક્ત ખોરાક પૂરતા પ્રમાણમાં સામેલ કરો. વધુ પડતી ખાંડ, તેલયુક્ત વાનગીઓ, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને રેડ મીટ ખાવાનું ટાળો જેથી હોર્મોન્સનું સંતુલન જળવાઈ રહે. 

હોટ વોટર બેગનો ઉપયોગ કરો

પેડૂના નીચેના ભાગે હોટ વોટર બેગ રાખવાથી ગર્ભાશયની માંસપેશીઓનું ખેંચાણ ઓછું થાય છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે. તે ફાઇબ્રોઇડ્સના કારણે થતા અસહ્ય કમર અને પેલ્વિકના દુખાવામાં ઝડપી અને કુદરતી રાહત આપે છે. 

નિયમિત વ્યાયામ કરો

દરરોજ ૩૦ મિનિટ યોગ, પ્રાણાયામ કે ચાલવા જેવી હળવી કસરત કરવાથી શરીરમાં રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે અને વજન નિયંત્રણમાં રહે છે. તે એસ્ટ્રોજન હોર્મોનનું સંતુલન જાળવી ફાઇબ્રોઇડ્સના દુખાવા અને સોજામાં અસરકારક રાહત આપે છે. 

તણાવનું સંચાલન કરો

ધ્યાન (Meditation), ઊંડા શ્વાસોચ્છવાસ અને પૂરતી ઊંઘ લેવાથી માનસિક તણાવ ઓછો થાય છે. તણાવ ઘટવાથી કોર્ટિસોલ અને એસ્ટ્રોજન જેવા હોર્મોન્સ સંતુલિત રહે છે, જે ફાઇબ્રોઇડ્સના લક્ષણોને વધતા અટકાવે છે. 

ફાઇબ્રોઇડની જટિલતાઓ

ફાઇબ્રોઇડ્સના કારણે અતિશય રક્તસ્ત્રાવથી ગંભીર એનિમિયા (લોહીની ઉણપ) અને પેડૂના ભાગે અસહ્ય દુખાવો થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, તે ગર્ભધારણમાં અડચણ, કસુવાવડ (Miscarriage) અથવા પ્રિમેચ્યોર ડિલિવરી જેવી ગર્ભાવસ્થા સંબંધિત જટિલતાઓ ઊભી કરી શકે છે. 

સારાંશ

ગર્ભાશયના ફાઇબ્રોઇડ્સ હોર્મોનલ અસંતુલનથી થતી બિન-કેન્સરયુક્ત ગાંઠો છે, જેનાથી રક્તસ્ત્રાવ અને દુખાવો થઈ શકે છે. તેનું નિદાન સોનોગ્રાફી દ્વારા થાય છે અને સ્થિતિ મુજબ દવાઓ કે સર્જરી (માયોમેક્ટોમી/હિસ્ટેરેક્ટોમી) દ્વારા સારવાર કરાય છે. સ્વસ્થ આહાર, કસરત અને તણાવમુક્ત જીવનશૈલી તેના લક્ષણોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.