ઓવેરિયન સિસ્ટના કારણો: જોખમકારક પરિબળો અને તબીબી મદદ ક્યારે લેવી

ઓવેરિયન સિસ્ટનાં કારણો: સૌથી સામાન્ય કારણો

ઓવેરિયન સિસ્ટ સ્ત્રીઓમાં ઘણી સામાન્ય સ્થિતિ છે. મોટાભાગની સિસ્ટ નિર્દોષ હોય છે, પરંતુ દુર્લભ કિસ્સાઓમાં તે મોટી થઈને આસપાસના અંગો પર દબાણ કરી શકે છે અથવા સ્ત્રીની ફર્ટિલિટી પર પણ અસર કરી શકે છે. સિસ્ટ કેવી રીતે બની છે- તેનું કારણ જ ઘણી વખત નક્કી કરે છે કે સમસ્યા લાંબા ગાળાની રહેશે કે થોડા સમયની. ચાલો હવે આ સિસ્ટ બનવાના કેટલાક સામાન્ય કારણોને સરળ ભાષામાં સમજીએ:

1. ફંક્શનલ સિસ્ટ

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારની સિસ્ટ હોય છે. તેને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચી શકાય:

• ફોલીક્યુલર સિસ્ટ : સામાન્ય રીતે ઓવ્યુલેશન દરમિયાન ફોલીકલ ખૂલે છે અને અંડ બહાર આવે છે. કેટલીક વખત આવું નથી થતું, ફોલીકલ ખૂલતું નથી અને અંદર જ પ્રવાહી ભરાતું જાય છે. આ રીતે ફોલીક્યુલર સિસ્ટ બને છે.
• કોર્પસ લ્યુટિયમ સિસ્ટ : કેટલાક કેસમાં ફોલીકલ અંડ બહાર તો છોડે છે, પરંતુ પછી ફરીથી બંધ થઈ જાય છે અને અંદર જ લોહી અથવા અન્ય પ્રવાહી ભરાઈ જાય છે. આ રીતે બનેલી સિસ્ટને કોર્પસ લ્યુટિયમ સિસ્ટ કહેવાય છે.

2. હોર્મોનલ અસંતુલન

શરીરમાં ઇસ્ટ્રોજેન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા હોર્મોનનું ઉત્પાદમાં સામાન્ય દર કરતાં વધ-ઘટ થાય, ત્યારે ઓવ્યુલેશનનો નોર્મલ ચક્ર બગડે છે અને આવી સ્થિતિમાં ઓવરીમાં સિસ્ટ બનવાની શક્યતા વધી જાય છે. આ પરિસ્થિતિને હોર્મોનલ અસંતુલન કહેવાય છે. હોર્મોનલ અસંતુલનનું કારણ ઘણી વાર જીવનશૈલીમાં ફેરફાર, ખોરાકની ખોટી ટેવો અથવા પહેલેથી રહેલી આરોગ્ય સમસ્યાઓ હોઈ શકે છે.

3. ગર્ભાવસ્થા સંબંધિત સિસ્ટ

ગર્ભાવસ્થાની શરૂઆતમાં ઓવરીમાં ઘણી વખત નાની સિસ્ટ બને છે. આ સિસ્ટનો હેતુ વિકસતા ભ્રૂણને પોષણ આપવો અને ગર્ભનાળ પૂર્ણ રીતે વિકસે ત્યાં સુધી પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન છોડવાનું ચાલુ રાખવાનો છે.

4. એન્ડોમેટ્રાયોસિસ

જે સમયે ગર્ભાશયની અંદરની પડ બહાર તરફ વધીને ઓવરી સુધી પહોંચી જાય છે, ત્યારે દુખાવાવાળી સિસ્ટ બને છે. આવી સિસ્ટને એન્ડોમેટ્રિઓમા કહેવામાં આવે છે. તેની અંદર જૂનું ગાઢ ભૂખરું લોહી ભરાયેલું રહે છે, જેના કારણે તેનો રંગ ઘણો ઘાંટો દેખાય છે. આ સિસ્ટ સામાન્ય કાર્યથી બનેલી સિસ્ટથી અલગ હોય છે અને પોતાના પરથી ગાયબ થતી નથી, જેથી મોટાભાગે તબીબી અથવા સર્જિકલ સારવાર લેવી પડે છે.

5. કમરના નીચેના ભાગના ચેપ

ક્યારેક કમરના નીચેના ભાગમાં થતા ચેપ જો લાંબા સમય સુધી બિનઉપચારિત રહી જાય, તો તે પુસથી ભરાયેલા થેલી જેવાં ગાંઠરૂપમાં બદલાઈ શકે છે. આવી ગાંઠો પછી ઓવરી સુધી ફેલાઈને ત્યાં પણ ગંભીર તકલીફો અને દુખાવો ઊભો કરી શકે છે.

ઓવેરિયન સિસ્ટના ઉંમર સંબંધિત કારણો

ઉંમર પણ ઓવેરિયન સિસ્ટ બનવાના કારણોમાં એક મહત્વનો પરિબળ છે. કઈ ઉંમરે કઈ પ્રકારની સિસ્ટ બને છે, તે પરથી ઘણી વાર સમજાય છે કે એ સામાન્ય માસિક ચક્રનો ભાગ છે કે પછી તેને ગંભીર તબીબી ધ્યાનની જરૂર છે. ઉદાહરણ તરીકે:

1. કિશોરીઓ અને યુવાન સ્ત્રીઓમાં

• ઓવ્યુલેશનની શરૂઆતમાં શરીર નવી પ્રક્રિયા સાથે એડજસ્ટ થતું હોય છે, તેથી આ વયે ફંક્શનલ સિસ્ટ બહુ સામાન્ય હોય છે.
• માસિક ચક્ર શરુ થયાના પ્રથમ થોડાં વર્ષોમાં હોર્મોનમાં ઊંચ-નીચ વધારે હોઈ શકે છે, જેને કારણે ઓવ્યુલેશન નિયમિત નથી રહેતું અને ઘણીવાર તાત્કાલિક સિસ્ટ બની જાય છે.
• કિશોરાવસ્થામાં હાઇપોથેલામસ–પિટ્યુટરી–ઓવરી આક્ષ (જે માસિક ચક્ર નિયંત્રિત કરે છે) સંપૂર્ણપણે પરિપક્વ ન હોવાથી, Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) જેવી પરિસ્થિતિ પણ થઈ શકે છે.
• આ વયે લાઈફસ્ટાઇલ, ઊંઘની અસમંજસ, ખોરાક અને સ્ટ્રેસ જેવા પરિબળો હોર્મોનલ અસંતુલન પેદા કરી શકે છે, જેનાથી સિસ્ટ બનવાની શક્યતા વધે છે.

ધ્યાન રાખવાની વાત એ છે કે આ ઉંમરે બનતી મોટાભાગની સિસ્ટ તાત્કાલિક હોય છે અને સામાન્ય રીતે કોઈ ખાસ સારવાર વગર જ ગાયબ થઈ જાય છે.

2. પ્રજનનક્ષમ વયની સ્ત્રીઓમાં

• આ વયની સ્ત્રીઓમાં એન્ડોમેટ્રિયોસિસને કારણે થતી સિસ્ટ ઘણી સામાન્ય છે. આવી સિસ્ટ ઘણી વખત ખુબ જ દુખાવાવાળી હોય છે અને તબીબી સારવારની જરૂર પડે છે.
• પ્રજનનક્ષમ વયની ઘણી સ્ત્રીઓ, જે IVF જેવી ફર્ટિલિટી સારવાર લે છે, તેમાં ઓવરીને પ્રબળ પ્રોત્સાહન આપતી દવાઓને કારણે પણ સિસ્ટ બને છે.
• જેમનું માસિક ચક્ર અનિયમિત હોય તેવી સ્ત્રીઓમાં વારંવાર ફંક્શનલ સિસ્ટ બનવાની પ્રવૃત્તિ પણ આ વયે વધુ જોવા મળે છે.

3. પેરીમેનોપોઝ દરમિયાન (મેનોપોઝ પહેલાંનો સમય)

• જ્યારે સ્ત્રી મેનોપોઝની નજીક આવે છે, ત્યારે હોર્મોનમાં ઝડપથી ફેરફાર અને માસિક ચક્ર અનિયમિત થવું સામાન્ય બાબત છે. આ બદલાવ ઓવરીમાં સિસ્ટ બનવાની સંભાવના વધારે છે.
• યુવાન સ્ત્રીઓમાં હોર્મોનલ અસંતુલનથી બનતી સિસ્ટ ઘણી વખત નિર્દોષ હોય છે, પરંતુ આ વયે બનતી સિસ્ટ વધારે કાળજી માંગે છે, કારણ કે તેમાં ક્યારેક ઘાતક બનવાની શક્યતા ધરાવતી (નોન-બિનાઈન) સિસ્ટ હોવાથી તેની ખાસ દેખરેખ અને નિયમિત ચેકઅપ જરૂરી બને છે.

ઓવેરિયન સિસ્ટ માટેના જોખમકારક પરિબળો

પ્રથમ માસિક શરૂ થતી વયથી લઈને મેનોપોઝ પહેલાંના વર્ષો સુધી જીવનના કોઈપણ તબક્કે ઓવેરિયન સિસ્ટ થઈ શકે છે. તેમ છતાં કેટલીક પરિસ્થિતિઓ એવી હોય છે જેમાં સિસ્ટ થવાનો જોખમ વધારે હોય છે.

વહેલી ઉમરે માસિક અને અનિયમિત ચક્ર: જે છોકરીઓમાં સામાન્ય કરતાં બહુ વહેલી ઉમરે માસિક ચક્ર શરૂ થાય છે, તેમા ઓવરી પર સિસ્ટ બનવાની સંભાવના થોડી વધારે હોઈ શકે છે. તે જ રીતે, વારંવાર અનિયમિત માસિક ચક્ર આવતા હોય, તો ઓવ્યુલેશન નિયમિત નથી રહેતું અને તેના કારણે વારંવાર સિસ્ટ બનવાનો ખતરો વધતો જાય છે.

જાડાપણું અને ઇન્સ્યુલિનનો પ્રતિકાર: કેટલાક કેસમાં ઓવરીમાં અનેક ગાંઠો થતી સ્થિતિ સાથે જાડાપણું અને ઇન્સ્યુલિનનું યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરવાનું જોવા મળે છે. વધુ વજન હોવું અને ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર મળીને હોર્મોનલ સંતુલન બગાડે છે, જેનાથી સિસ્ટ બનવાનું જોખમ વધે છે.

વંધ્યત્વની સારવાર: વંધ્યત્વની સારવાર દરમિયાન ઓવરીને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે દવાઓ આપવામાં આવે છે, જેથી એક સમયે અનેક ફોલીકલ્સ ઊગે. જો આ પ્રક્રિયા પૂરતી કાળજી સાથે અને નિષ્ણાત માર્ગદર્શન હેઠળ ન કરવામાં આવે, તો આવા ફોલીકલ્સમાંથી સિસ્ટ બનવાની શક્યતા વધી શકે છે.

કુટુંબમાં આવી સમસ્યાનો ઇતિહાસ: ગર્ભાશય અને ઓવરીને લગતી કેટલીક બીમારીઓ- જેમ કે ઓવરીમાં વારંવાર ગાંઠો થવી (PCOD) અથવા અંદરની પડ બહાર વધતી જતી હોવી- ઘણી વાર પરિવારની એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં પહોંચી શકે છે. જે સ્ત્રીઓની માતા અથવા બહેનને આવી સમસ્યા રહી હોય, તેમામાં ઓવેરિયન સિસ્ટ થવાની સંભાવના સામાન્ય રીતે વધારે હોઈ શકે છે.

અહીં ધ્યાનમાં રાખવાની સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ જોખમકારક પરિબળો ઘણી વખત સંપૂર્ણપણે ટાળવા જેવા નથી, પણ તેમની જાણ રાખવી, સમયાંતરે તબીબી તપાસ કરાવવી અને કોઈપણ તકલીફ થાય ત્યારે તરત જ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી- એથી સિસ્ટ સંબંધિત ઘણા ગંભીર જોખમો સમયસર કાબૂમાં રાખી શકાય છે.

ઓવેરિયન સિસ્ટ વિશે ક્યારે ચિંતા કરવી જોઈએ?

આ સમજવું જરૂરી છે કે મોટાભાગની સિસ્ટ નિર્દોષ હોય છે અને સામાન્ય રીતે તેને કોઈ ખાસ સારવારની જરૂર પડતી નથી. પરંતુ જો નીચે દર્શાવેલી પરિસ્થિતિઓનો અનુભવ થાય, તો તરત જ તબીબી મદદ લેવી જરૂરી બને છે.

નિષ્કર્ષ

આખરે એમ કહી શકાય કે ઓવેરિયન સિસ્ટ અનેક કારણોથી બની શકે છે- ક્યારેક તો તે માત્ર સામાન્ય ઓવ્યુલેશનની પ્રક્રિયાનો હિસ્સો હોય છે, તો ક્યારેક કોઈ ખાસ તબીબી પરિસ્થિતિનું પરિણામ.

યુવાન સ્ત્રીઓમાં કાર્યાત્મક સિસ્ટ બહુ સામાન્ય હોય છે અને ઘણી વાર કોઈ નુકસાન કર્યા વગર પોતે જ ગાયબ થઈ જાય છે. પરંતુ જો આવી સિસ્ટ દુખાવો, અસ્વસ્થતા કે બીજી તકલીફો આપતી રહે, તો સમયસર તબીબી સલાહ અને સારવાર લેવી જરૂરી બની જાય છે.

વયસ્ક અને વધુ ઉંમરની સ્ત્રીઓ માટે, પોતાની સિસ્ટનું કારણ અને તેની સાથે જોડાયેલા લક્ષણો સમજવા બહુ મહત્વના છે, જેથી કોઈ ગંભીર પરિસ્થિતિ ઊભી થવાની શક્યતાઓ ટાળી શકાય.

અંતમાં વાત એટલી છે કે- સિસ્ટનું કારણ સમજવાથી જ ખબર પડે કે ક્યારે તેને ગંભીરતાથી લઈ ડોક્ટર પાસે જવાનું છે અને ક્યારે શાંતિથી શરીરને પોતાનું કામ કરવા દેવું જોઈએ છે.