PCOD એટલે શું?: કારણો, લક્ષણો, નિદાન અને સારવાર

PCOD એટલે શું?

PCOD શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે એવી સ્થિતિ માટે થાય છે જેમાં અંડાશયના કાર્ય અને ઓવ્યુલેશનમાં તકલીફ જોવા મળી શકે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં અંડાશયમાં નાના ફોલિકલ્સ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા જોવા મળી શકે છે અને માસિક ચક્ર અનિયમિત થઈ શકે છે.

આ સ્થિતિમાં દરેક વ્યક્તિને એકસરખાં લક્ષણો હોય એવું જરૂરી નથી. કેટલીક મહિલાઓને અનિયમિત માસિક, ખીલ અથવા વધતા વાળની સમસ્યા થઈ શકે છે, જ્યારે અન્યને ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી અનુભવાઈ શકે છે.

મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે માત્ર અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં અંડાશયમાં દેખાતા નાના ફોલિકલ્સ જોવા મળે એટલે જ PCOS હોય તેવું નક્કી નથી. નિદાન માટે લક્ષણો, હોર્મોનલ સ્થિતિ અને અન્ય કારણોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

PCOD અને PCOS વચ્ચે શું તફાવત છે?

સામાન્ય ભાષામાં PCOD અને PCOS શબ્દો ઘણીવાર એકબીજાના બદલે વપરાય છે. જોકે PCOS એક સ્વીકૃત હોર્મોનલ અને મેટાબોલિક સિન્ડ્રોમ છે, જ્યારે PCOD શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે અંડાશયમાં નાના ફોલિકલ્સ અથવા ઓવ્યુલેશન સંબંધિત સમસ્યાઓ માટે કરવામાં આવે છે.

PCOSના નિદાનમાં સામાન્ય રીતે નીચેની મુખ્ય બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે:

• અનિયમિત અથવા ઓછા સમયગાળાનું ઓવ્યુલેશન
• એન્ડ્રોજન હોર્મોનનું ઊંચું સ્તર અથવા તેના લક્ષણો
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં પોલિસિસ્ટિક ઓવરીનું દેખાવ

તેમજ અન્ય હોર્મોનલ અથવા તબીબી કારણોને દૂર કર્યા પછી ડૉક્ટર યોગ્ય નિદાન કરે છે.

PCOD કેમ થાય છે?

PCOD અથવા PCOSનું એક જ કારણ નથી. સામાન્ય રીતે આનુવંશિક, હોર્મોનલ અને જીવનશૈલી સંબંધિત પરિબળો મળીને તેની શક્યતા વધારી શકે છે.

હોર્મોનલ અસંતુલન

પ્રજનન હોર્મોન્સમાં અસંતુલન થવાથી ઓવ્યુલેશનની પ્રક્રિયા અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં એન્ડ્રોજન તરીકે ઓળખાતા હોર્મોન્સનું પ્રમાણ વધવાથી માસિક ચક્ર અનિયમિત થવું, ખીલ થવા અથવા ચહેરા અને શરીર પર વધતા વાળ જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.

આનુવંશિક કારણો

PCOS પરિવારના સભ્યોમાં જોવા મળવાની સંભાવના વધુ હોઈ શકે છે. જો નજીકના પરિવારના સભ્યોમાં આવી હોર્મોનલ અથવા મેટાબોલિક સમસ્યાઓ હોય, તો જોખમ વધી શકે છે. જોકે માત્ર આનુવંશિકતા હોવાને કારણે દરેક વ્યક્તિમાં PCOD અથવા PCOS થાય જ એવું જરૂરી નથી.

જીવનશૈલી અને વજન

શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ, અનિયમિત જીવનશૈલી અને વજનમાં વધારો કેટલાક લોકોમાં લક્ષણોને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. જોકે એ સમજવું જરૂરી છે કે PCOS માત્ર વધારે વજન ધરાવતી મહિલાઓને જ થાય છે એવું નથી; સામાન્ય વજન ધરાવતી મહિલાઓને પણ PCOS થઈ શકે છે.

ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ

ઇન્સ્યુલિન શરીરમાં બ્લડ સુગરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરતું હોર્મોન છે. ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સમાં શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે યોગ્ય રીતે પ્રતિસાદ આપતા નથી, જેના કારણે ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર વધી શકે છે.

કેટલાક PCOS ધરાવતા લોકોમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ હોર્મોનલ અસંતુલન અને મેટાબોલિક સમસ્યાઓ સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે.

PCODના સામાન્ય લક્ષણો

PCOD અથવા PCOSના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે.

અનિયમિત માસિક

માસિક મોડું આવવું, ઘણા મહિનાઓ સુધી માસિક ન આવવું અથવા માસિક ચક્ર ખૂબ અનિયમિત હોવું ઓવ્યુલેશનની સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે.

વજનમાં વધારો

કેટલાક લોકોને વજન વધવાની અથવા વજન ઘટાડવામાં મુશ્કેલી અનુભવાઈ શકે છે. જોકે વજનમાં વધારો દરેક PCOS ધરાવતી વ્યક્તિમાં જોવા મળે એવું જરૂરી નથી.

ચહેરા અને શરીર પર વધતા વાળ

એન્ડ્રોજન હોર્મોનના વધેલા પ્રભાવને કારણે ચહેરા, છાતી અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ અથવા ઘાટા વાળ ઉગી શકે છે. આ સ્થિતિને હિરસ્યુટિઝમ કહેવામાં આવે છે.

ખીલ અને ત્વચાની સમસ્યાઓ

ચહેરા પર વારંવાર ખીલ થવા, ત્વચા વધુ તૈલી બનવી અથવા અન્ય ત્વચા સંબંધિત ફેરફારો પણ કેટલાક લોકોમાં જોવા મળી શકે છે.

PCODની પ્રજનન ક્ષમતા પર શું અસર થાય છે?

PCOD અથવા PCOSમાં ઓવ્યુલેશન અનિયમિત થઈ શકે છે અથવા કેટલાક ચક્રોમાં થતું પણ નથી. તેથી ગર્ભધારણા માટે જરૂરી સમયનો અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ બની શકે છે અને કેટલાક લોકોને ગર્ભધારણમાં વધુ સમય લાગી શકે છે.

તેમ છતાં, PCOD અથવા PCOS હોવું એટલે ગર્ભધારણા અશક્ય છે એવું નથી. યોગ્ય જીવનશૈલી, ઓવ્યુલેશનનું મૂલ્યાંકન અને જરૂરી સારવાર દ્વારા ઘણી મહિલાઓ ગર્ભધારણા કરી શકે છે.

ગર્ભધારણની યોજના બનાવી રહેલી મહિલાઓએ ડૉક્ટરની સલાહ લઈને યોગ્ય તપાસ અને સારવાર કરાવવી જોઈએ.

PCODથી બીજી કઈ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે?

PCOS માત્ર માસિક અથવા પ્રજનન ક્ષમતા સાથે સંબંધિત સમસ્યા નથી. કેટલાક લોકોમાં તે લાંબા ગાળાના મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્યને પણ અસર કરી શકે છે.

ડાયાબિટીસનો જોખમ

ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને કારણે કેટલાક PCOS ધરાવતા લોકોમાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ અથવા બ્લડ સુગર સંબંધિત સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી ડૉક્ટર જરૂરિયાત મુજબ બ્લડ સુગરની તપાસ કરવાની સલાહ આપી શકે છે.

હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓ

વજન, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને બ્લડ સુગર જેવા મેટાબોલિક પરિબળો હૃદયના સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે. PCOS ધરાવતા લોકોમાં આ જોખમકારક પરિબળોનું સમયસર મૂલ્યાંકન મહત્વપૂર્ણ છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર

અનિયમિત માસિક, ખીલ, વધતા વાળ, વજન સંબંધિત ચિંતા અને ગર્ભધારણની મુશ્કેલીઓ વ્યક્તિના આત્મવિશ્વાસ અને માનસિક સુખાકારીને અસર કરી શકે છે. કેટલાક લોકોને ચિંતા અથવા ડિપ્રેશનના લક્ષણો પણ અનુભવાઈ શકે છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય પણ શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. જરૂર પડે તો માનસિક આરોગ્ય નિષ્ણાતની મદદ લેવી યોગ્ય છે.

PCODનું નિદાન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?

PCOD અથવા PCOSનું નિદાન માત્ર એક ટેસ્ટ દ્વારા થતું નથી. ડૉક્ટર વ્યક્તિના લક્ષણો અને તબીબી માહિતીનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરે છે.

તબીબી ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસ

ડૉક્ટર માસિક ચક્ર, વજનમાં ફેરફાર, ખીલ, વધતા વાળ, પરિવારનો તબીબી ઇતિહાસ અને અન્ય લક્ષણો વિશે પૂછે છે. જરૂરી હોય તો બ્લડ પ્રેશર અને અન્ય શારીરિક તપાસ પણ કરવામાં આવે છે.

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા અંડાશયની રચના અને ફોલિકલ્સનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે. જોકે માત્ર અલ્ટ્રાસાઉન્ડના આધારે PCOSનું નિદાન કરવું યોગ્ય નથી.

રક્ત પરીક્ષણ

રક્ત પરીક્ષણ દ્વારા એન્ડ્રોજન, બ્લડ સુગર, લિપિડ્સ, થાયરોઇડ અને અન્ય હોર્મોનલ પરિબળોની તપાસ કરવામાં આવી શકે છે. આ પરીક્ષણો અન્ય સંભવિત કારણોને દૂર કરવામાં પણ મદદરૂપ બને છે.

PCODની સારવાર કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?

PCOD અથવા PCOS માટેની સારવાર વ્યક્તિના લક્ષણો, ઉંમર, સ્વાસ્થ્ય અને ગર્ભધારણની યોજનાઓ પર આધાર રાખે છે.

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

સંતુલિત આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, પૂરતી ઊંઘ અને તણાવનું સંચાલન લક્ષણોને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

વધારે વજન ધરાવતા કેટલાક લોકોમાં તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ વજનમાં ઘટાડો કરવાથી માસિક અને ઓવ્યુલેશનમાં સુધારો થઈ શકે છે.

દવાઓ

ડૉક્ટર માસિક ચક્રને નિયંત્રિત કરવા, ખીલ અથવા વધતા વાળ જેવા લક્ષણો ઘટાડવા અથવા મેટાબોલિક સમસ્યાઓનું સંચાલન કરવા માટે દવાઓ આપી શકે છે.

દવાઓ વ્યક્તિની તબીબી સ્થિતિ અનુસાર પસંદ કરવામાં આવે છે. કોઈપણ હોર્મોનલ અથવા અન્ય દવા ડૉક્ટરની સલાહ વિના શરૂ અથવા બંધ કરવી જોઈએ નહીં.

ગર્ભધારણાનું આયોજન કરતી મહિલાઓ માટે સારવાર

જો ગર્ભધારણની યોજના હોય અને ઓવ્યુલેશન અનિયમિત હોય, તો ડૉક્ટર ઓવ્યુલેશનને પ્રોત્સાહિત કરતી સારવારની ભલામણ કરી શકે છે.

સારવાર શરૂ કરતા પહેલાં ગર્ભધારણને અસર કરી શકે તેવા અન્ય પરિબળોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી શકે છે.

PCODમાં આહાર અને કસરતનું મહત્વ

PCODના સંચાલનમાં કોઈ એક જ “ચમત્કારી” ડાયટ દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય નથી. સામાન્ય રીતે શાકભાજી, ફળ, પૂરતું પ્રોટીન, સંપૂર્ણ અનાજ અને ફાઇબરવાળા સંતુલિત આહાર પર ધ્યાન આપવું ઉપયોગી બની શકે છે.

ખૂબ વધારે પ્રોસેસ્ડ ખોરાક, વધુ ખાંડવાળા પીણાં અને અતિશય શુદ્ધ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું પ્રમાણ ઘટાડવું કેટલાક લોકો માટે લાભદાયક હોઈ શકે છે.

નિયમિત ચાલવું, સાયકલિંગ, યોગ, સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ અથવા અન્ય યોગ્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ શરીરના વજન અને ઇન્સ્યુલિન સંવેદનશીલતા સહિત સમગ્ર સ્વાસ્થ્ય માટે મદદરૂપ બની શકે છે.

PCODને નિયંત્રિત રાખવા માટે દૈનિક જીવનમાં શું કરવું?

PCODનું સંચાલન લાંબા ગાળાની પ્રક્રિયા હોઈ શકે છે. દૈનિક જીવનમાં નીચેની આદતો મદદરૂપ બની શકે છે:

• નિયમિત અને સંતુલિત ભોજન લેવું
• દરરોજ અથવા નિયમિત રીતે શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી
• પૂરતી અને ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ લેવી
• તણાવનું સંચાલન કરવું
• માસિક ચક્ર અને લક્ષણોની નોંધ રાખવી
• ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ તપાસ અને સારવાર ચાલુ રાખવી

લક્ષણોનું સંચાલન વ્યક્તિગત હોય છે, તેથી સોશિયલ મીડિયા અથવા અન્ય લોકોના અનુભવના આધારે પોતાની સારવાર નક્કી કરવી યોગ્ય નથી.

ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

માસિક ચક્ર સતત અનિયમિત હોય, લાંબા સમય સુધી માસિક ન આવતું હોય, અચાનક ચહેરા અથવા શરીર પર વધુ વાળ વધતા હોય અથવા ગંભીર ખીલની સમસ્યા હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.

જો ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી આવી રહી હોય, તો ગાયનેકોલોજિસ્ટ અથવા ફર્ટિલિટી નિષ્ણાતનું મૂલ્યાંકન ઉપયોગી બની શકે છે. અચાનક અથવા ગંભીર લક્ષણો હોય તો સમયસર તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.

સારાંશ

PCOD અથવા PCOS હોર્મોનલ અને મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધિત સ્થિતિ છે, જે માસિક ચક્ર, ઓવ્યુલેશન, ચામડી, વજન અને પ્રજનન ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે. તેના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે.

યોગ્ય નિદાન માટે તબીબી ઇતિહાસ, લક્ષણો, શારીરિક તપાસ, રક્ત પરીક્ષણ અને જરૂરિયાત મુજબ અલ્ટ્રાસાઉન્ડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સ્વસ્થ જીવનશૈલી, યોગ્ય આહાર, નિયમિત કસરત અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબની સારવાર દ્વારા PCODને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે.