વંધ્યત્વના 3 પ્રકાર: કારણો સમજવા અને ક્યારે તબીબી મદદ લેવી

ભૂમિકા

વંધ્યત્વ એક તબીબી પરિસ્થિતિ છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે દંપતી કોઈપણ તબીબી અવરોધ (જન્મનિયંત્રણ, સર્જરી વગેરે) વગર ૧ વર્ષ અથવા તે કરતાં વધુ સમય સુધી નિયમિત રીતે ગર્ભ ધારણ કરવાનો પ્રયત્ન કરે, છતાં ગર્ભ ન ઠરે, ત્યારે વંધ્યત્વનું નિદાન કરવામાં આવે છે.

વંધ્યત્વ પુરુષ, સ્ત્રી અથવા બંનેમાંથી કોઈ એક કે બંનેમાં રહેલી તકલીફને કારણે થઈ શકે છે. ઘણી વખત તેનું મૂળ કારણ આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યા હોય છે, તો ક્યારેક જીવનશૈલી જેમ કે વજન, ધુમ્રપાન, દારુ, સ્ટ્રેસ વગેરે પણ મોટો ભાગ ભજવે છે. સમયસર નિદાન કરવું અસરકારક સારવાર માટે ઘણું મહત્વનું છે.

વંધ્યત્વનું ચોક્કસ કારણ શોધવાથી ડોક્ટરોને વ્યક્તિ કે દંપતીની જરૂરિયાત મુજબ સારવારનો પ્લાન બનાવવામાં સરળતા રહે છે.

અલગ-અલગ પ્રકારનું વંધ્યત્વ શું હોય છે, એ સમજવું પણ એટલુ જ જરૂરી છે, કારણ કે દરેક પ્રકાર માટે તપાસ કરવાની રીત અને સારવારનો રસ્તો પણ થોડો અલગ હોઈ શકે છે.

પ્રાથમિક વંધ્યત્વ

પ્રાથમિક વંધ્યત્વ એ એક એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં દંપતી ગર્ભ ધારણ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ ગર્ભ ઠરતું નથી. સામાન્ય રીતે, જ્યારે દંપતી ૧ વર્ષથી નિયમિત રીતે પ્રયત્ન કરી રહ્યા હોય અને છતાં ગર્ભ ન રહે, ત્યારે આ નિદાન કરવામાં આવે છે.

આનો લાગુ અર્થ એવા દંપતી પર પડે છે, જેમણે અગાઉ ક્યારેય ગર્ભ ધારણ કર્યું જ નથી. પ્રાથમિક વંધ્યત્વનું કારણ પુરુષ તરફનું પણ હોઈ શકે અને સ્ત્રી તરફનું પણ. વંધ્યત્વનો આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર માનવામાં આવે છે.

દ્વિતીય વંધ્યત્વ

દ્વિતીય વંધ્યત્વ એ પરિસ્થિતિ છે જેમાં તમે અગાઉ ગર્ભ ધારણ કર્યો હોય અથવા પ્રસૂતિ થઈ ચૂકી હોય, પરંતુ ત્યારબાદ ફરીથી ગર્ભ રહેવામાં અથવા ગર્ભને પૂરો સમય સુધી લઈ જવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા હોવ. કોઈ કેસને દ્વિતીય વંધ્યત્વ માનવા માટે જરૂરી છે કે પહેલાનો સફળ ગર્ભ/જન્મ કોઈ ફર્ટિલિટી દવા અથવા સહાયક પ્રજનન પદ્ધતિની મદદ વગર થયો હોય. (જેમ કે આઈવીએફ)

સંભવિત કારણો

• ઉંમર સાથે જોડાયેલી પ્રજનન ક્ષમતાની સમસ્યાઓ, ખાસ કરીને ૩૫ વર્ષથી વધુ ઉંમરની સ્ત્રીઓમાં.
• ગર્ભાશય સંબંધિત તકલીફો, જેમ કે પોલિપ, ફાઇબ્રોઇડ અથવા અંદરનું દાગીનુ/ચોટ લાગેલો ભાગ.
• અગાઉના ગર્ભ અથવા પ્રસૂતિ પછી થયેલી ઝંઝટો, ચેપ, ગર્ભનાળાનો ભાગ અંદર રહી જવો વગેરે.
• જીવનશૈલીમાં બદલાવ, વજનમાં વધારો, શરીરની રચના (બી.એમ.આઈ.) વધી જવું, ધુમ્રપાન, દારૂ વગેરે.
• ઉંમર અથવા આરોગ્ય સાથે જોડાયેલી પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે શરદી-સૂગર (ડાયાબિટીસ), થાયરોઇડની ગડબડ, સ્વપ્રતિરક્ષી બીમારીઓ.
• પુરુષ તરફથી સ્પર્મની ગુણવત્તામાં ઘટાડો, જે ઉંમર વધતા અથવા બીમાર પડવાથી થઈ શકે છે.
• શરીરના વજન અથવા બી.એમ.આઈ.માં નોંધપાત્ર વધારો.

ક્યારે તબીબી મદદ લેવી

• 6 થી 12 મહિના સુધી સતત પ્રયત્ન કર્યા છતાં ગર્ભ ન રહેતો હોય.
• વારંવાર ગર્ભપાત થતો હોય.
• માસિક ચક્ર અનિયમિત બન્યું હોય અથવા આરોગ્યમાં સ્પષ્ટ ફેરફાર જણાતો હોય.
• તમે અથવા તમારા જીવનસાથીએ વજનમાં ઘણો વધારો અનુભવ્યો હોય અથવા નવી તબીબી પરિસ્થિતિ (જેમ કે ડાયાબિટીસ, થાયરોઇડ વગેરે) વિકસેલી હોય.

અજ્ઞાત કારણવાળું વંધ્યત્વ

જ્યારે તમામ નિયમિત ફર્ટિલિટી તપાસ સામાન્ય આવે છે, છતાં ગર્ભ રહેતું નથી, ત્યારે આ સ્થિતિને અજ્ઞાત કારણવાળું વંધ્યત્વ કહેવામાં આવે છે. ‘અજ્ઞાત’નો અર્થ એ નથી કે કોઈ કારણ જ નથી; અર્થ એટલો છે કે હાલની ઉપલબ્ધ તપાસથી એ કારણ સ્પષ્ટ રીતે હજી સુધી જોવા મળ્યું નથી.

સંભવિત પરિબળો

• હોર્મોનમાં નાનું-મોટું અસંતુલન, જેને કારણે ઓવ્યુલેશન અથવા ગર્ભાશયની અંદર એમ્બ્રિયો ચોંટી રહેવાની પ્રક્રિયામાં ખલેલ પડે.
• અંડા અથવા સ્પર્મ દેખાવમાં અને મૂળભૂત તપાસમાં સામાન્ય લાગે, પરંતુ તેઓથી સ્વસ્થ એમ્બ્રિયો ન બનતો હોય અથવા અંડ સુધી યોગ્ય રીતે ન પહોંચતો હોય.
• માનસિક તણાવ અને ચિંતા હળવો હોય કે ભારે શરીરમાં સ્ટ્રેસ હોર્મોન બદલી શકે છે, જે માસિક ચક્ર, ઓવ્યુલેશન અને એકંદર પ્રજનન ક્ષમતા પર અસર કરે.
• ગર્ભાશયની અંદરની પડ પૂરતી તૈયાર ન હોવી, એટલે કે એમ્બ્રિયો ચોંટી રહે તે માટે યોગ્ય અવસ્થામાં ન હોવી.
• ફેલોપિયન નળી તપાસમાં ખુલ્લી દેખાતી હોવા છતાં, તેની નાજુક ગતિ અથવા અંદરની પ્રક્રિયામાં ખામી રહેવી, જે અંડા અથવા એમ્બ્રિયો સુધીની સફરને અસર કરે.
• જીવનશૈલી બહુ વધારે કેફીન અથવા દારૂ, કસરતનો અભાવ, ધુમ્રપાન, ખૂબ ઓછું અથવા ખૂબ વધારે વજન જેવી બાબતો, જે દેખાવમાં ગંભીર ન લાગતી હોવા છતાં ફર્ટિલિટી માટે અવરોધરૂપ બની શકે છે.

શું કરી શકાય?

કારણ પૂરું સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે પણ સ્ત્રીને ગર્ભ ધારણ થવાની સંભાવના વધારવા માટે કેટલીક અસરકારક રીતો અપનાવી શકે છે:

• જીવનશૈલીમાં ફેરફાર: સ્વસ્થ વજન સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરવો, ધુમ્રપાન છોડવું, દારૂ અને કેફીનનું સેવન ઓછું કરવું – આ બધું મળીને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય સુધારવામાં મદદરૂપ બને છે.
• અંડ છૂટવાની (ઓવ્યુલેશન) દેખરેખ: અંડુ ક્યારે છૂટે છે તે જાણી લેવાથી યોગ્ય સમયમાં સંબંધ બેસાડવામાં સરળતા રહે છે. તેના માટે માસિક ચક્ર નોંધવું, ખાસ કિટનો ઉપયોગ કરવો અથવા રોજ સવારનું શરીરનું મૂળ તાપમાન માપીને નોંધ રાખી શકાય છે.
• સમયાનુસાર શારીરિક સંબંધ: જ્યારે અંડુ છૂટવાની શક્યતા વધારે હોય તે દિવસોમાં જ વધુ ધ્યાન આપીને સંબંધ બેસાડવાથી ગર્ભ રહેવાની સંભાવના વધી જાય છે. એટલે અંડુછૂટવાના દિવસો સમજીને તેના આસપાસના દિવસોમાં સંબંધ બેસાડવો ફાયદાકારક છે.
• વંધ્યત્વની સારવાર: જો લગભગ એક વર્ષ સુધી પ્રયત્ન કર્યા બાદ પણ ગર્ભ ન રહે (કે ઉંમર ૩૫ કરતા વધારે હોય તો અંદાજે ૬ મહિના પછી), તો નિષ્ણાતો તરફથી આય.યુ.આઈ. (ગર્ભાશયની અંદર વીર્ય મૂકવાની રીત) અથવા આઈ.વી.એફ. (શરીર બહાર અંડુ–સ્પર્મ મિલન કરાવી ગર્ભાશયમાં મૂકવાની પદ્ધતિ) જેવા ઉપચારની ભલામણ કરવામાં આવે છે.

નિદાન અને તપાસ

વંધ્યત્વનો પ્રકાર કયો છે અને કઈ દિશામાં સારવાર કરવી તે નક્કી કરવાનું પ્રથમ પગલું યોગ્ય અને વિગતવાર નિદાન કરવાનું છે. વંધ્યત્વનું કારણ ઘણી વાર વિગતવાર તબીબી ઇતિહાસ, શરીરની તપાસ અને વિશેષ તપાસો દ્વારા બહાર આવે છે. ફર્ટિલિટી નિષ્ણાતો સામાન્ય રીતે નીચેની તપાસોનો ઉપયોગ કરે છે:

• હોર્મોન તપાસ (લોહીની તપાસ): લોહીમાં પ્રજનન માટે મહત્વના હોર્મોન જેમ કે એફ.એસ.એચ., એલ.એચ., એ.એમ.એચ. અને થાયરોઇડ હોર્મોન –નું પ્રમાણ માપીને જાણવા મળે છે કે માસિક ચક્ર અને અંડ છૂટવાની પ્રક્રિયા યોગ્ય રીતે ચાલી રહી છે કે નહીં.
• વીર્ય તપાસ: વીર્યમાં સ્પર્મની સંખ્યા, આકાર અને ગતિ ચકાસવામાં આવે છે, જેથી પુરુષ તરફથી કોઈ સમસ્યા છે કે નહીં તે જાણી શકાય.
• યોનિમાર્ગથી થતો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: આ તપાસમાં ગર્ભાશય અને ઓવરીઓના સ્પષ્ટ ચિત્ર મળે છે, જેના આધારે સિસ્ટ, ગાંઠો (ફાઇબ્રોઇડ), પોલિપ્સ અથવા ગર્ભાશયની અંદરની પડમાં ગડબડ છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.
• હિસ્ટેરો–સેલ્પિંગોગ્રાફી(HSG): રંગીન દ્રવ્ય સાથે લેવાતી ક્ષ–કિરણ તપાસ, જેમાં ગર્ભાશયની આંતરિક બનાવટ અને ફેલોપિયન નળીઓ ખુલ્લી છે કે ક્યાંક અવરોધ તો નથી તે જાણવા મદદ મળે છે.
• અદ્યતન વંધ્યત્વ તપાસો: જો ઉપરની તમામ સામાન્ય તપાસો છતાં પણ કારણ સ્પષ્ટ ન થાય, તો નિષ્ણાત ડોક્ટરો ક્યારેક ગર્ભાશયની અંદરથી નમૂનો લઈ બાયોપ્સી, કે પછી લેપરોસ્કોપી (પેટમાં નાનકડું છિદ્ર કરીને કેમેરાથી અંદર નિરીક્ષણ) જેવી વધુ ઊંડાઈની તપાસો કરવાની સલાહ આપી શકે છે.

આ તમામ તપાસોના પરિણામ મળ્યા બાદ વંધ્યત્વ નિષ્ણાત સાથે ચર્ચા કરવાથી યોગ્ય અર્થઘટન કરી શકાય છે અને આગળ કયો ઉપચાર પસંદ કરવો નો નિર્ણય ઝડપથી અને સમજદારીપૂર્વક લેવાઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

ઉકેલ શોધવાનું પહેલું અને સૌથી મહત્વનું પગલું એ છે કે તમે કયા પ્રકારના વંધ્યત્વનો સામનો કરી રહ્યા છો તે સ્પષ્ટ રીતે ઓળખવું. પ્રાથમિક, દ્વિતીય કે અજ્ઞાત કારણવાળું – દરેક પ્રકારના વંધ્યત્વની પોતાની અલગ પડકારો છે, પણ સાથે સાથે તેમની માટે ઉપલબ્ધ સારવાર પણ છે.

આજકાલ તબીબી વિજ્ઞાન અને ફર્ટિલિટી સંશોધનમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે અનેક દંપતી ગર્ભ ધારણ કરીને પરિવાર સ્થાપી રહ્યા છે. જો તમે વહેલા તબક્કે ફર્ટિલિટી નિષ્ણાતની વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન અને યોગ્ય ઈલાજ સાથે શરૂઆત કરો, તો માતૃત્વ–પિતૃત્વનું સ્વપ્ન સમયસર પૂર્ણ કરવાની તમારી શક્યતા જરૂર વધે છે.