Overview
ગર્ભાશય (Uterus) એ સ્ત્રી પ્રજનન તંત્રનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ અંગ છે, જે માત્ર નવા જીવનના સર્જનનું કેન્દ્ર નથી પરંતુ સ્ત્રીના સમગ્ર શારીરિક અને હોર્મોનલ સ્વાસ્થ્યનો મુખ્ય આધાર છે. પેલ્વિક ભાગમાં આવેલું આ નાનું છતાં શક્તિશાળી સ્નાયુબદ્ધ અંગ ગર્ભધારણ, ભ્રૂણનો વિકાસ અને માસિક ચક્રના નિયમન જેવી કુદરતી શારીરિક પ્રક્રિયાઓનું સંચાલન કરે છે.
સ્ત્રી શરીરના સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્યને સમજવા માટે ગર્ભાશયની શરીરરચના અને તેની ભૂમિકા વિશે પ્રાથમિક સમજ હોવી અત્યંત જરૂરી છે. આ લેખમાં આપણે ગર્ભાશય શું છે, તેની રચના અને કાર્યો તેમજ તેની સાથે સંકળાયેલી સામાન્ય તબીબી સમસ્યાઓ અને તેના મહત્વ વિશે ઊંડાણપૂર્વક જાણીશું
Table of Contents
- ગર્ભાશય શું છે?
- ગર્ભાશય (Uterus) સ્ત્રીના શરીરમાં ક્યાં આવેલું હોય છે?
- ગર્ભાશયની રચના કેવી હોય છે?
- ગર્ભાશયનું કાર્ય શું છે?
- ગર્ભાશય સાથે સંબંધિત સામાન્ય રોગો
- ગર્ભાશયના રોગોના સામાન્ય લક્ષણો
- ગર્ભાશય સાથે સંબંધિત રોગોની સારવાર
- ગર્ભાશયને સ્વસ્થ રાખવા માટે સરળ ઉપાયો
- ગર્ભાશયની સમસ્યાઓ માટે ડૉક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
- નિષ્કર્ષ
ગર્ભાશય શું છે?
ગર્ભાશય (Uterus) એ સ્ત્રી પ્રજનન તંત્રનું ઊંધી નાસપતી આકારનું મુખ્ય સ્નાયુબદ્ધ અંગ છે, જે પેડૂના ભાગમાં મૂત્રાશય અને મળાશયની વચ્ચે સ્થિત હોય છે. તે ઉપર ફેલોપિયન ટ્યુબ્સ અને નીચે સર્વિક્સ દ્વારા યોનિમાર્ગ સાથે જોડાયેલું રહે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ફલિત અંડકોષ અહીં સ્થાપિત થઈને વિકાસ પામે છે, જ્યાં ગર્ભાશય ભ્રૂણના રક્ષણ માટે વિસ્તરે છે તેમજ પ્રસૂતિ વખતે સંકોચાઈને બાળકના જન્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
ગર્ભાશય (Uterus) સ્ત્રીના શરીરમાં ક્યાં આવેલું હોય છે?
ગર્ભાશય પેલ્વિક પોલાણમાં (નીચલા પેટના ભાગમાં) આગળ મૂત્રાશય અને પાછળ મળાશયની વચ્ચે સ્થિત હોય છે. તે ઉપર ફેલોપિયન ટ્યુબ્સ અને નીચે સર્વિક્સ દ્વારા યોનિમાર્ગ સાથે જોડાયેલું રહે છે. પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ્સ તેને યોગ્ય જગ્યાએ જાળવી રાખે છે, જ્યાં સામાન્ય રીતે તે સહેજ આગળની તરફ નમેલું (એન્ટેવર્ટેડ) હોય છે.
ગર્ભાશયની રચના કેવી હોય છે?
ગર્ભાશય મુખ્ય ચાર ભાગો ધરાવે છે: ઉપરનો ભાગ ફંડસ, ભ્રૂણ વિકાસ માટેનું મુખ્ય સ્થાન કોર્પસ (બોડી), મધ્યનો ભાગ ઇસ્થમસ અને યોનિમાર્ગ સાથે જોડાતો નીચેનો છેડો સર્વિક્સ. તેની દીવાલ ત્રણ સ્તરોથી બનેલી છે: માસિક દરમિયાન બદલાતું અંદરનું પડ (એન્ડોમેટ્રિયમ), પ્રસૂતિ વખતે સંકોચાતું મધ્ય સ્નાયુબદ્ધ સ્તર (માયોમેટ્રિયમ) અને બહારનું રક્ષણાત્મક આવરણ (પેરીમેટ્રિયમ).
ગર્ભાશયના મુખ્ય ભાગો
ગર્ભાશય મુખ્યત્વે ચાર ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. સૌથી ઉપરનો ગુંબજ આકારનો પહોળો ભાગ ફંડસ (Fundus) છે, જે બંને તરફ ફેલોપિયન ટ્યુબ્સ સાથે જોડાય છે. મધ્યનો સૌથી મોટો ભાગ કોર્પસ (Corpus) છે, જ્યાં ગર્ભનું સ્થાપન અને સંપૂર્ણ વિકાસ થાય છે. કોર્પસની નીચે આવેલો સાંકડો ભાગ ઇસ્થમસ (Isthmus) છે, જે સૌથી નીચેના ભાગ સર્વિક્સ (Cervix - ગર્ભાશયનું મુખ) સાથે જોડાય છે. સર્વિક્સ નીચે યોનિમાર્ગમાં ખૂલે છે, જે માસિક સ્ત્રાવના નિકાલ અને બાળકના જન્મ સમયે માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
ગર્ભાશયની અંદરની પરત (એન્ડોમેટ્રિયમ)
એન્ડોમેટ્રિયમ એ ગર્ભાશયની સૌથી અંદરની રક્તવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ સંવેદનશીલ પરત છે. દર મહિને હોર્મોન્સના પ્રભાવથી આ સ્તર જાડું થાય છે, જેથી ફલિત અંડકોષનું સ્થાપન (Implantation) અને ભ્રૂણનું પોષણ યોગ્ય રીતે થઈ શકે. જો ગર્ભધારણ ન થાય, તો આ પડ ખરી પડીને માસિક સ્ત્રાવ (Periods) સ્વરૂપે બહાર નીકળી જાય છે. નિયમિત માસિક ચક્ર અને સુરક્ષિત ગર્ભધારણ માટે આ સ્તરનું સ્વસ્થ હોવું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
ગર્ભાશયનું મુખ (સર્વિક્સ)
સર્વિક્સ એ ગર્ભાશયનો સૌથી નીચેનો સાંકડો ભાગ છે, જે ગર્ભાશયને યોનિમાર્ગ સાથે જોડે છે. તે માસિક સ્ત્રાવના નિકાલ અને શુક્રાણુઓના પ્રવેશ માટે કુદરતી દરવાજા તરીકે કાર્ય કરે છે. તેમાંથી નીકળતો ચીકણો સ્ત્રાવ ગર્ભાશયને બાહ્ય ચેપથી સુરક્ષિત રાખે છે અને સામાન્ય પ્રસૂતિ (Normal Delivery) વખતે પહોળું થઈને બાળક માટે જન્મમાર્ગ પૂરો પાડે છે.
ગર્ભાશયનું કાર્ય શું છે?
ગર્ભાશયનું મુખ્ય કાર્ય નવા જીવનનું સર્જન, પોષણ અને સુરક્ષા આપવાનું છે. ગર્ભાધાન પછી ફલિત અંડકોષનું સફળ સ્થાપન (Implantation) કરવું અને પ્લેસેન્ટા (ઓળ) દ્વારા ગર્ભસ્થ શિશુને નવ મહિના સુધી સતત જરૂરી પોષણ તેમજ ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું કેન્દ્રીય કામ ગર્ભાશય કરે છે. જેમ જેમ ગર્ભ વધે તેમ તેનું કદ વધારીને શિશુને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવું એ પણ તેની મુખ્ય જવાબદારી છે.
આ ઉપરાંત, પ્રસૂતિ (Delivery) સમયે ગર્ભાશયના મજબૂત સ્નાયુઓ નિયમિત અંતરે સંકોચાઈને બાળકને જન્મમાર્ગ તરફ બહાર ધકેલવામાં મદદરૂપ બને છે. ગર્ભાવસ્થા ન હોય તેવા સામાન્ય દિવસોમાં, તે દર મહિને હોર્મોનલ ફેરફારો અનુસાર માસિક ચક્રનું સંચાલન કરે છે અને પેલ્વિક વિસ્તારના અન્ય આંતરિક અંગોને જરૂરી માળખાકીય ટેકો પણ પૂરો પાડે છે.
માસિક પાળીમાં ગર્ભાશયની ભૂમિકા
દર મહિને હોર્મોન્સના પ્રભાવથી ગર્ભાશયની અંદરની પરત (એન્ડોમેટ્રિયમ) ગર્ભધારણ માટે જાડી બને છે. જો ગર્ભધારણ ન થાય, તો આ પરત તૂટી જાય છે અને રક્ત તથા પેશીઓ માસિક સ્ત્રાવના રૂપમાં યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર નીકળે છે. ત્યારબાદ ગર્ભાશય આગામી ચક્ર માટે ફરીથી તૈયાર થાય છે।
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ગર્ભાશયનું કાર્ય
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ગર્ભાશય ભ્રૂણના વિકાસ માટે સુરક્ષિત જગ્યા પૂરી પાડે છે. બાળકના વિકાસ સાથે ગર્ભાશયનું કદ વધે છે અને તેને જરૂરી જગ્યા મળે છે. પ્રસૂતિના સમયે તેના સ્નાયુઓના સંકોચનથી બાળકને જન્મમાર્ગ તરફ આગળ વધવામાં મદદ મળે છે।
પ્રસૂતિ દરમિયાન ગર્ભાશયનું યોગદાન
પ્રસૂતિ સમયે ગર્ભાશયના સ્નાયુઓ નિયમિત રીતે સંકોચાય છે, જેના કારણે ગર્ભાશયનું મુખ (સર્વિક્સ) ધીમે ધીમે ખૂલે છે અને બાળક જન્મમાર્ગ તરફ આગળ વધે છે. બાળકના જન્મ પછી ગર્ભાશયના સંકોચનથી ઓળ બહાર આવવામાં અને વધુ પડતા રક્તસ્ત્રાવને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે।
સ્વસ્થ ગર્ભાશય હોવું શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
સ્વસ્થ ગર્ભાશય નિયમિત માસિક ચક્ર અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે ગર્ભધારણ, ભ્રૂણના વિકાસ અને પ્રસૂતિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ગર્ભાશયની યોગ્ય સંભાળ રાખવાથી તેની સાથે જોડાયેલી વિવિધ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓની સમયસર ઓળખ અને સારવાર કરવામાં મદદ મળી શકે છે।
ગર્ભાશય સાથે સંબંધિત સામાન્ય રોગો
ગર્ભાશયમાં હોર્મોનલ ફેરફારો, આનુવંશિક કારણો અથવા અન્ય પરિબળોને કારણે વિવિધ સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. સામાન્ય સમસ્યાઓમાં યુટેરાઇન ફાઇબ્રોઇડ્સ, એન્ડોમેટ્રિઓસિસ, એડેનોમાયોસિસ અને એન્ડોમેટ્રિયલ પોલિપ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્થિતિઓને કારણે ભારે માસિક રક્તસ્ત્રાવ, પેટના નીચેના ભાગમાં દુખાવો અથવા અનિયમિત માસિક જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
સામાન્ય સમસ્યાઓમાં યુટેરાઇન ફાઇબ્રોઇડ્સ, એન્ડોમેટ્રિઓસિસ, એડેનોમાયોસિસ અને એન્ડોમેટ્રિયલ પોલિપ્સનો સમાવેશ થાય છે. જો આવી સમસ્યાઓના કારણે ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલી આવી રહી હોય, તો Indira IVF ના એડવાન્સ્ડ ફર્ટિલિટી નિષ્ણાતોની સલાહ લઈ યોગ્ય તપાસ કરાવી શકાય છે.
ગર્ભાશયમાં ફાઇબ્રોઇડ્સ
ફાઇબ્રોઇડ્સ ગર્ભાશયની દીવાલમાં થતી બિન-કેન્સરયુક્ત ગાંઠો છે. તેના કારણે વધુ પડતું માસિક રક્તસ્ત્રાવ, પેડુમાં દુખાવો, વારંવાર પેશાબ થવો અથવા ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. લક્ષણોની ગંભીરતા મુજબ દવાઓ, હોર્મોનલ સારવાર અથવા સર્જરી કરવામાં આવી શકે છે।
એડેનોમાયોસિસ
એડેનોમાયોસિસમાં ગર્ભાશયની અંદરની પરત જેવી પેશી તેની સ્નાયુબદ્ધ દીવાલમાં વધવા લાગે છે. તેના કારણે ગર્ભાશયનું કદ વધી શકે છે અને વધુ પડતું માસિક રક્તસ્ત્રાવ, દુખાવો અથવા પેડુમાં ભારેપણું અનુભવાઈ શકે છે. નિદાન માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા એમઆરઆઈની મદદ લેવામાં આવે છે અને લક્ષણો મુજબ દવાઓ અથવા સર્જરી કરવામાં આવી શકે છે।
એન્ડોમેટ્રિઓસિસ
એન્ડોમેટ્રિઓસિસમાં ગર્ભાશયની અંદરની પરત જેવી પેશી ગર્ભાશયની બહાર વિકસવા લાગે છે. તેનાથી માસિક દરમિયાન તીવ્ર દુખાવો, પેડુમાં દુખાવો અને ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. સારવારમાં દુખાવાની દવાઓ, હોર્મોનલ સારવાર અથવા જરૂરિયાત મુજબ સર્જરીનો સમાવેશ થઈ શકે છે।
ગર્ભાશયમાં ચેપ
ગર્ભાશય અથવા પ્રજનન અંગોમાં ચેપ બેક્ટેરિયાના કારણે થઈ શકે છે. તેના કારણે પેડુમાં દુખાવો, તાવ, અસામાન્ય અથવા દુર્ગંધયુક્ત સ્ત્રાવ અને અનિયમિત રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે. ચેપની સારવાર સામાન્ય રીતે યોગ્ય દવાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સમયસર સારવાર ન લેવાથી ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે।
ગર્ભાશયનું કેન્સર
ગર્ભાશયનું કેન્સર ગર્ભાશયના કોષોની અસામાન્ય અને અનિયંત્રિત વૃદ્ધિને કારણે થાય છે. અસામાન્ય રક્તસ્ત્રાવ, ખાસ કરીને મેનોપોઝ પછી રક્તસ્ત્રાવ, તેનું મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ હોઈ શકે છે. નિદાન માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અને બાયોપ્સી જેવી તપાસ કરવામાં આવી શકે છે. સારવાર કેન્સરના પ્રકાર અને તબક્કા મુજબ સર્જરી, કિરણોત્સર્ગ અથવા અન્ય સારવાર દ્વારા કરવામાં આવે છે।
ગર્ભાશયના રોગોના સામાન્ય લક્ષણો
ગર્ભાશય સંબંધિત સમસ્યાઓ કે રોગોની શરૂઆતમાં શરીરમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના સંકેતો જોવા મળે છે:
- અસામાન્ય રક્તસ્ત્રાવ: માસિક દરમિયાન અતિશય ભારે રક્તસ્ત્રાવ થવો, બે પિરિયડ્સ વચ્ચે બ્લીડિંગ થવું અથવા મેનોપોઝ આવી ગયા પછી પણ રક્તસ્ત્રાવ થવો.
- પેલ્વિક વિસ્તારમાં દુખાવો: નીચલા પેટમાં, પેડુના ભાગમાં કે કમરમાં સતત દુખાવો અથવા માસિક દરમિયાન અસહ્ય ખેંચાણ (Cramps) આવવા.
- અસામાન્ય સફેદ પાણી/સ્ત્રાવ: યોનિમાર્ગમાંથી અતિશય, પીળાશ પડતો અથવા દુર્ગંધયુક્ત પ્રવાહી સ્ત્રાવ (Abnormal Discharge) થવો.
- સમાગમ વખતે તકલીફ: શારીરિક સંબંધ બાંધતી વખતે તીવ્ર દુખાવો (Dyspareunia) થવો અથવા ત્યારબાદ રક્તસ્ત્રાવ થવો.
- પેશાબ અને પાચન સંબંધી મુશ્કેલી: વારંવાર પેશાબ જવું પડવું, પેશાબ અટકાવવામાં તકલીફ અથવા સતત કબજિયાત અને પેટમાં ભારેપણું રહેવું.
- પ્રજનન સંબંધી સમસ્યા: લાંબા સમય સુધી પ્રયાસ કરવા છતાં ગર્ભધારણ ન થવો અથવા વારંવાર કસુવાવડ થવી. આવી સ્થિતિમાં ગર્ભાશયના સ્વાસ્થ્યની સચોટ તપાસ માટે Indira IVF સેન્ટર ખાતે ફર્ટિલિટી ચેકઅપ કરાવવું અત્યંત ફાયદાકારક રહે છે.
ગર્ભાશયના રોગોનું નિદાન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
ગર્ભાશય સંબંધિત સમસ્યાઓનું કારણ જાણવા માટે તબીબ પહેલા દર્દીના લક્ષણો અને માસિક ચક્રની માહિતી મેળવે છે અને પેલ્વિક તપાસ કરે છે. ત્યારબાદ જરૂરિયાત મુજબ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, ટ્રાન્સવેજાઇનલ સોનોગ્રાફી (TVS), પેપ સ્મિયર, એન્ડોમેટ્રિયલ બાયોપ્સી, હિસ્ટેરોસ્કોપી અથવા MRI જેવી તપાસની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.
સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત દ્વારા તપાસ
તબીબ પેલ્વિક તપાસ દ્વારા ગર્ભાશય, સર્વિક્સ અને અંડાશયમાં સોજો, ગાંઠ અથવા અન્ય અસામાન્યતા તપાસે છે. જરૂર પડે ત્યારે સ્પેક્યુલમ દ્વારા સર્વિક્સની પણ તપાસ કરવામાં આવે છે.
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા ગર્ભાશયનું કદ, આંતરિક પરત અને ફાઇબ્રોઇડ્સ જેવી ગાંઠોની તપાસ કરી શકાય છે. જરૂરિયાત મુજબ પેટ પરથી અથવા યોનિમાર્ગ દ્વારા તપાસ કરવામાં આવે છે.
હિસ્ટેરોસ્કોપી
હિસ્ટેરોસ્કોપીમાં કેમેરાવાળી પાતળી ટ્યુબ દ્વારા ગર્ભાશયની અંદરની તપાસ કરવામાં આવે છે. આથી પોલિપ્સ, ફાઇબ્રોઇડ્સ અથવા અસામાન્ય રક્તસ્ત્રાવનું કારણ શોધવામાં મદદ મળે છે.
અન્ય જરૂરી તપાસો
લક્ષણો અને તબીબી સ્થિતિના આધારે પેપ સ્મિયર, એન્ડોમેટ્રિયલ બાયોપ્સી, MRI અને લોહીની તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
ગર્ભાશય સાથે સંબંધિત રોગોની સારવાર
ગર્ભાશયની સમસ્યાઓની સારવાર દર્દીની ઉંમર, લક્ષણો અને રોગના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. સ્થિતિ અનુસાર દુખાવાની દવાઓ, હોર્મોનલ દવાઓ અથવા ચેપ હોય ત્યારે એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવી શકે છે.
ફાઇબ્રોઇડ્સ અથવા અન્ય ગાંઠો માટે જરૂરિયાત મુજબ હિસ્ટરોસ્કોપી કે લેપ્રોસ્કોપી જેવી પ્રક્રિયાઓ કરવામાં આવી શકે છે. ગંભીર સ્થિતિ અથવા કેન્સરના કિસ્સામાં ગર્ભાશય દૂર કરવાની સર્જરી, કિરણોત્સર્ગ અથવા કીમોથેરાપી જેવા ઉપચારની જરૂર પડી શકે છે. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી ઘણી સમસ્યાઓને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
ગર્ભાશયને સ્વસ્થ રાખવા માટે સરળ ઉપાયો
ગર્ભાશયને સ્વસ્થ રાખવા માટે લીલાં શાકભાજી, ફળો, ફાઇબર અને પૂરતું પાણી ધરાવતો સંતુલિત આહાર લેવો જરૂરી છે. દરરોજ નિયમિત કસરત કે યોગાસનો કરવાથી પેલ્વિક વિસ્તારમાં રક્તસંચાર સુધરે છે અને હોર્મોનલ સંતુલન જળવાઈ રહે છે. માસિક દરમિયાન યોગ્ય સ્વચ્છતા (Personal Hygiene) રાખવી અને અતિશય માનસિક તણાવથી દૂર રહેવું ખૂબ મહત્વનું છે. આ ઉપરાંત, વજન નિયંત્રણમાં રાખવું અને વર્ષમાં એકવાર નિયમિત ગાયનેકોલોજિકલ તપાસ કરાવવી હિતાવહ છે.
ગર્ભાશયની સમસ્યાઓ માટે ડૉક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
માસિક દરમિયાન અતિશય ભારે રક્તસ્ત્રાવ થતો હોય, બે માસિક વચ્ચે બ્લીડિંગ થાય અથવા મેનોપોઝ પછી અચાનક રક્તસ્ત્રાવ શરૂ થાય ત્યારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.આ ઉપરાંત, પેડુ કે કમરમાં અસહ્ય દુખાવો, યોનિમાર્ગમાંથી દુર્ગંધયુક્ત અસામાન્ય સ્ત્રાવ અથવા ગર્ભધારણમાં સતત મુશ્કેલી આવતી હોય તો વિલંબ કર્યા વિના Indira IVF ના અનુભવી ગાયનેકોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરો. પ્રારંભિક તબક્કે તપાસ કરાવવાથી કોઈપણ ગંભીર બીમારીથી બચી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
ગર્ભાશય એ સ્ત્રીના શારીરિક, પ્રજનન અને હોર્મોનલ સ્વાસ્થ્યનો પાયો છે, તેથી તેની યોગ્ય કાળજી લેવી અનિવાર્ય છે. સ્વસ્થ જીવનશૈલી, પૌષ્ટિક આહાર અને વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અપનાવીને ગર્ભાશયના મોટાભાગના સામાન્ય રોગોથી બચી શકાય છે. કોઈપણ અસામાન્ય લક્ષણ કે ફેરફાર જણાય ત્યારે શરમ કે સંકોચ રાખ્યા વિના સમયસર ડૉક્ટરની સલાહ અને યોગ્ય તપાસ કરાવવી એ જ નિરોગી રહેવાની શ્રેષ્ઠ ચાવી છે.