लो AMH: लक्षणे, कारणे आणि उपचार

कमी एएमएच म्हणजे काय?

अँटी-म्युल्लेरियन हार्मोन हा अंडाशयातील फॉलिकल्स (अपरिपक्व अंड्यांच्या भोवती असलेल्या पेशी) तयार करतात आणि याच्याद्वारे अंडाशयात उरलेल्या अंड्यांची संख्या किती आहे याची कल्पना मिळते. म्हणूनच AMH लेव्हल्सचा थेट संबंध ओव्हेरियन रिझर्वशी असतो. कमी एएमएच म्हणजे अंड्यांचा साठा कमी झाला आहे, पण याचा अर्थ असा नाही की नेहमीच प्रजननक्षमता बिघडलेली आहे. लक्षात ठेवा कमी एएमएच म्हणजे अंड्यांची संख्या कमी; पण याचा अर्थ असा नाही की अंड्यांची गुणवत्ता नक्कीच खराब आहे किंवा तुम्ही पूर्णपणे वंध्य आहात. कमी एएमएच असलेल्या अनेक महिलांना नैसर्गिकरीत्या किंवा एडवांस्ड इनफर्टिलिटी उपचारांच्या मदतीने गर्भधारणा होऊ शकते. एएमएच आणि त्याचा परिणाम समजून घेतल्याने पुढील काळातील गर्भधारणा नियोजन अधिक व्यवस्थित करता येते.

अँटी-म्युल्लेरियन हार्मोनबद्दल लक्षात ठेवण्यासारखे मुद्दे:

• एएमएच हा अंडाशयातील इम्मॅच्युअर फॉलिकल्समधून तयार होतो, जे अजून फॅलोपियन नलिकेत गेलेले नसतात.
• हा दोन्ही अंडाशयात उरलेल्या अंड्यांच्या साठ्याची माहिती देतो.
• एएमएचची पातळी आणि अंड्यांचा साठा हे थेट प्रमाणात असतात कमी एएमएच = अंडाशयात अंड्यांची संख्या कमी.
• कमी एएमएच म्हणजे नेहमीच वंध्यत्व नाही; अंड्यांची गुणवत्ता, शरीरातील हार्मोन संतुलन आणि गर्भाशयाचे आरोग्य यांसारखे इतर घटकही गर्भधारणेत अडचणी निर्माण करू शकतात.

कमी एएमएचची लक्षणे कोणती?

कमी एएमएचची पातळी नेहमी थेट दिसणारी शारीरिक लक्षणे देत नाही, पण शरीरात काही ठराविक बदल किंवा पॅटर्न दिसू शकतात. लक्षात ठेवण्यासारखी काही सामान्य लक्षणे/संकेत असे

• मासिक पाळी अनियमित होणे: पाळी लवकर येणे, उशिरा येणे, किंवा अनियमित पाळी, हे हार्मोन्स बिघडल्याचे आणि कमी एएमएचचे संकेत असू शकतात.
• गर्भधारणा होण्यास अडचण येणे: कमी एएमएच असलेल्या अनेक महिलांना नियमित प्रयत्न करूनही नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणा होण्यात अडचण येऊ शकते.
• वंध्यत्व उपचारांना कमी प्रतिसाद: IVF आणि IUI सारख्या उपचारांमध्ये सुरुवातीला अंडाशयांना उत्तेजित करून जास्त अंडी तयार करावी लागतात. कमी एएमएच असल्यास ही उत्तेजना कमी प्रभावी ठरते आणि अंडी कमी तयार होतात.
• लवकर रजोनिवृत्ती (मेनोपॉज) येण्याची शक्यता: काही महिलांना कमी एएमएचमुळे अपेक्षेपेक्षा लवकर मेनोपॉजची लक्षणे सुरू होऊ शकतात, जसे हॉट फ्लॅश, मूड स्विंग, अनियमित रक्तस्त्राव इ.
• अंडाशय कमी उत्तेजित होणे: वंध्यत्वसाठी दिलेल्या औषधांना शरीराचा प्रतिसाद कमी असणे, अंडी नीट वाढत न राहणे हेही कमी एएमएचचे संकेत असू शकतात.

एएमएचची पातळी कशी मोजली जाते?

अँटी-म्युल्लेरियन हार्मोन (एएमएच) तपासणी ही एएमएचची पातळी समजून घेण्यासाठी सर्वात विश्वासार्ह पद्धत मानली जाते. ही चाचणी प्रजननक्षमता (fertility) मोजण्यासाठीही उपयोगी आहे, कारण एएमएचची पातळी मासिक चक्रभर साधारण स्थिर राहते; इतर हार्मोन्ससारखी (जसे FSH किंवा इस्ट्रोजेन) फार बदलत नाही.

ही चाचणी इतरांच्या तुलनेत सोपी का मानली जाते?

• साधी रक्त तपासणी: एएमएचची पातळी जाणून घेण्यासाठी हातातून घेतलेल्या थोड्या रक्ताच्या नमुन्याची
• कधीही करून घेता येते: ही टेस्ट मासिक पाळीच्या सायकलमधील कोणत्याही दिवशी करता येते, कारण FSH किंवा इस्ट्रोजेनप्रमाणे तिचे लेव्हल्स सायकलदरम्यान मोठ्या प्रमाणात बदलत नाहीत.

तुमच्या लक्षणांवरून डॉक्टरांना कमी एएमएचची शंका आली, तर ते ही चाचणी सुचवतात. रिपोर्ट आल्यानंतर डॉक्टर तुमच्यासाठी योग्य व वैयक्तिक उपचारयोजना आखू शकतात.

कमी एएमएचसाठी उपचार काय असू शकतात?

कमी एएमएचचे निदान झाले की बहुतेक महिलांच्या मनात दोन प्रश्न येतात : यावर उपचार आहेत का? ही पातळी पुन्हा वाढू शकते का? सध्या एएमएचची पातळी कायमस्वरूपी वाढवणारा ठराविक एकच उपचार उपलब्ध नाही. पण काही वैद्यकीय पद्धती आणि जीवनशैलीतील बदल यांच्या मदतीने यशस्वी गर्भधारणेची शक्यता वाढवता येते. कमी एएमएचसाठी साधारण पुढील पर्याय वापरले जातात:

• अंडाशय उत्तेजनासह आयव्हीएफ (IVF): कमी एएमएच असताना अंडाशयातून जास्तीत जास्त अंडी मिळावीत म्हणून औषधांचा डोस थोडा जास्त ठेवला जातो. यामुळे एकाच सायकलमध्ये जास्त परिपक्व अंडी तयार होण्याचा प्रयत्न केला जातो.
• ICSI द्वारे फलनाची शक्यता वाढवणे: कमी AMH असल्यास ICSI हा फर्टिलायझेशनची शक्यता वाढवण्यासाठी सर्वोत्तम पर्यायांपैकी एक ठरू शकतो. या प्रक्रियेत एकाच शुक्राणूला थेट एका अंड्यात इंजेक्ट केले जाते, त्यामुळे नैसर्गिकरीत्या फर्टिलायझेशन न होण्याची शक्यता टाळता येते. म्हणजेच, Intracytoplasmic Sperm Injection (ICSI) फर्टिलायझेशन फेल होण्याचा धोका कमी करून यशाची शक्यता वाढवते.
• अंडी गोठवून ठेवणे (एग फ्रीझिंग): कमी एएमएच असूनही वय कमी असलेल्या महिलांसाठी हा चांगला पर्याय असू शकतो. एग फ्रीझिंगमुळे सध्याची अंडी भविष्यातील गर्भधारणेसाठी जपून ठेवता येतात.
• डोनर अंडी वापरणे: एएमएचची पातळी खूपच कमी असताना व स्वतःच्या अंड्यांमधून योग्य प्रतिसाद मिळत नसेल, तर काही वेळा अंडी दान (डोनर एग) वापरण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. यामुळे यशस्वी गर्भधारणेचा दर वाढू शकतो.
• जीवनशैलीत बदल: जीवनशैलीमुळे कमी झालेला एएमएच मागे फिरवता येत नसला, तरी पुढील घट थांबवता येऊ शकते. यासाठी धूम्रपान सोडणे, तणाव कमी करणे, संतुलित व पौष्टिक आहार घेणे, वजन संतुलित ठेवणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने पूरक गोळ्या/सप्लिमेंट्स घेणे.

कमी एएमएच असतानाही गर्भधारणा होऊ शकते का?

जसे आधी सांगितले आहे, कमी एएमएचचा रिपोर्ट पाहून मन खचणे स्वाभाविक आहे, पण याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही गर्भधारणा करू शकत नाही. काही वैद्यकीय मदतीने आणि अनेक वेळा नैसर्गिकरीत्याही निरोगी गर्भधारणा शक्य असते. कमी एएमएच असलेल्या अनेक महिलांनी यशस्वीरीत्या गर्भधारणा करून निरोगी बाळांना जन्म दिला आहे. मात्र हे सगळे प्रामुख्याने वय, एकूण प्रजनन आरोग्य आणि अंड्यांची गुणवत्ता यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. एडवांस्ड असिस्टेड रिप्रोडक्टिव्ह ट्रीटमेंट्स जसे IVF, IUI किंवा ICSI यांनी कमी एएमएच असलेल्या अनेक महिलांना मदत केली आहे

ज्या प्रकरणांत एएमएचची पातळी खूपच कमी असते, तिथे डोनर अंडी हा एक पर्याय ठरू शकतो, तर जीवनशैलीशी संबंधित कारणांमुळे कमी झालेल्या एएमएचमध्ये साधे बदल – जसे आरोग्यदायी आहार, तणाव कमी करणे, धूम्रपान टाळणे हे खूप फरक घडवू शकतात. कोणताही उपचार मार्ग निवडला तरी, अनेक यशस्वी गर्भधारणांच्या उदाहरणांनी हे सिद्ध केले आहे की कमी एएमएच असतानाही मातृत्व शक्य आहे. फक्त योग्य प्रजनन पर्याय निवडणे आणि योग्य वेळी उपचार सुरू करणे आवश्यक असते.

निष्कर्ष

शेवटी, कमी एएमएचचे निदान होणे अनेक महिलांसाठी मानसिकदृष्ट्या जड जाऊ शकते, विशेषतः जेव्हा प्रजननक्षमतेवर त्याचा काय परिणाम होईल याचा विचार सुरू असतो. पण हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की कमी एएमएच म्हणजे वंध्यत्व नाही; याचा अर्थ फक्त अंडाशयातील अंड्यांचा साठा कमी झाला आहे. त्यासोबतच अंड्यांची गुणवत्ता, गर्भाशयाचे आरोग्य आणि एकूण जीवनशैली यांसारख्या इतर घटकांचाही विचार करूनच संपूर्ण स्थिती समजून घ्यावी लागते. कमी AMH असतानाही, योग्य मार्गदर्शन आणि फर्टिलिटी ट्रीटमेंट्स- जसे IVF, ICSI किंवा डोनर अंडी, यांच्या मदतीने अनेक महिलांनी यशस्वी गर्भधारणा केली आहे.

जीवनशैलीत केलेले बदल, जसे की संतुलित आहार घेणे, धूम्रपान कमी/सोडणे, तणावाचे व्यवस्थापन, हे प्रजनन आरोग्याला चांगला आधार देऊ शकतात. गरज आहे लवकर तपासणी आणि वेळेत योग्य उपचार सुरू करण्याची, जेणेकरून सर्वोत्तम पर्याय तुमच्यासमोर ठेवता येतील. जर तुमची एएमएच पातळी कमी असल्याचे निदान झाले असेल, तर फर्टिलिटी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन तुमच्यासाठी वैयक्तिक योजना तयार करून घेणे हा पुढचा योग्य टप्पा आहे. आजच्या आधुनिक वैद्यकीय प्रगतीमुळे, आई-वडील होण्याची आशा आणि शक्यता दोन्ही अजूनही पूर्णपणे जिवंत आहेत.