Overview
अंडाशयातील सिस्ट म्हणजे द्रवाने भरलेल्या लहान पिशव्या, ज्या अंडाशयावर किंवा त्याच्या आसपास तयार होऊ शकतात. बहुतेक वेळा या सिस्ट निरुपद्रवी असतात आणि काही काळानंतर आपोआपच कमी होतात किंवा नाहीशा होतात. तरीही काही प्रकारच्या सिस्टमुळे त्रासदायक लक्षणे दिसू शकतात. अंडाशयातील सिस्टची लक्षणे लवकर ओळखली, तर ती फुटणे (रप्चर होणे) किंवा अंडाशय वळणे (टॉर्शन) यांसारख्या गंभीर गुंतागुंतींचा धोका कमी होऊ शकतो, कारण वेळेत डॉक्टरांकडे जाता येते. या लेखात अंडाशयातील सिस्टची सामान्य, कमी सामान्य आणि तातडीची (इमर्जन्सी) लक्षणे समजावून सांगितली आहेत त्यात फुटलेल्या सिस्टची लक्षणे, डर्मॉइड सिस्टची लक्षणे आणि रक्तस्त्राव होणाऱ्या (हॅमरेजिक) सिस्टची लक्षणे यांचा समावेश आहे.
अंडाशयातील सिस्टची ओळख
अंडाशयातील सिस्ट या प्रजननक्षम वयातील महिलांमध्ये खूप सामान्य असतात आणि अनेक वेळा त्या मासिक पाळीच्या नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे तयार होतात. अंडाशयातील पुट्यांचे अनेक प्रकार असतात; त्यापैकी बहुतांश सिस्ट वेदनारहित आणि निरुपद्रवी असतात. पण काही सिस्ट खूप मोठ्या होऊ शकतात, फुटू शकतात किंवा अंडाशयाला वळवू शकतात, ज्यामुळे वेगवेगळ्या आरोग्य समस्या निर्माण होतात. मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) होण्यापूर्वीच्या काळात या सिस्ट होण्याची शक्यता विशेषतः जास्त असते.
अंडाशयातील सिस्टची संभाव्य लक्षणे माहीत असणे, प्रजनन आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी खूप महत्त्वाचे आहे. हलका पोटदुखी, ताण किंवा पोट फुगल्यासारखे वाटणे याकडे अनेकदा “पाळीपूर्व लक्षणे असतील” म्हणून दुर्लक्ष केले जाते, पण अचानक सुरू होणारी मध्यम ते तीव्र वेदना किंवा अनियमित/जास्त रक्तस्त्राव याकडे दुर्लक्ष करू नये. वेळेत स्त्रीरोग तज्ज्ञांना भेटून
अंडाशयातील सिस्टची सामान्य लक्षणे
बहुतेक अंडाशयातील सिस्ट या लहान, निरुपद्रवी आणि कोणतीही लक्षणे न देणाऱ्या असतात. आकार खूप छोटा असल्यामुळे अशा सिस्ट्स अनेकदा लक्षातही येत नाहीत आणि तपासणीदरम्यानच दिसून येतात. साधारणपणे लक्षणे तेव्हाच जाणवू लागतात, जेव्हा सिस्टचा आकार वाढतो किंवा आसपासच्या अवयवांवर दाब येऊ लागतो. अंडाशयातील सिस्टमुळे दिसू शकणारी काही सामान्य लक्षणे अशी असू शकतात –
- पोटाच्या खालच्या भागात (पेल्विक भागात) ताण, जडपणा किंवा फुगल्यासारखी भावना
- खालच्या पोटात बोथट किंवा चटका देणारी वेदना (एका बाजूला किंवा दोन्ही बाजूंना)
- ही वेदना कधी कधी कमरेकडे किंवा मांडीपर्यंत पसरू शकते
- पेल्विक भागात कायम जडपणा किंवा भरल्यासारखे वाटणे
- लैंगिक संबंध दरम्यान अस्वस्थता किंवा वेदना (dyspareunia)
काही वेळा अंडाशयातील सिस्टमुळे अंडाशय वळू शकतो (ovarian torsion). अशा वेळी अचानक मळमळ, उलटी आणि तीव्र पोटदुखी सुरू होऊ शकते ही वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती असते. तसेच सिस्ट फुटल्यास तीव्र पोटदुखी, आतून जास्त रक्तस्त्राव व चक्कर, अशक्तपणा अशी लक्षणे दिसू शकतात आणि तातडीने उपचारांची गरज भासते. बहुतेक अंडाशयातील सिस्ट कोणतीही लक्षणे दाखवत नाहीत, पण ही चेतावणीची लक्षणे ओळखल्यास वेळेत उपचार घेता येतात आणि गुंतागुंती टाळता येतात.
फुटलेल्या अंडाशयातील सिस्टची लक्षणे
अनेक अंडाशयातील पुट्या काही विशेष त्रास किंवा धोका न देता राहू शकतात; परंतु सिस्ट फुटल्यास परिस्थिती गंभीर होऊ शकते आणि आपत्कालीन उपचारांची गरज भासू शकते. काही वेळा सिस्ट फुटल्यानंतर आतून रक्तस्त्राव होऊ शकतो किंवा शरीर इतर गुंतागुंतींना सामोरे जाऊ शकते, ज्यामुळे वेदना आणि अस्वस्थता वाढते आणि ताबडतोब डॉक्टरांची मदत घेणे आवश्यक होते. या इशारा देणाऱ्या लक्षणांबद्दल माहिती असल्यास, घाबरून थांबण्याऐवजी योग्य वेळी उपचार सुरू करता येतात. तुम्हाला खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे जाणवत असतील, तर लगेच डॉक्टरांशी संपर्क करा:
- तीव्र पोटदुखी, त्यासोबत सतत उलटी आणि ताप हे इन्फेक्शन किंवा आंतरिक ब्लीडिंगचे चिन्ह असू शकते.
- सतत उलट्या होणे आणि ताप शरीराला सिस्टमुळे त्रास होत असून गुंतागुंत वाढल्याचे संकेत असू शकतात.
- चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे किंवा अचानक प्रचंड अशक्तपणा हे आतून रक्तस्त्राव होणे किंवा रक्तदाब झपाट्याने कमी होण्याचे संकेत असू शकतात.
- श्वास जलद होणे (फास्ट ब्रीदिंग) किंवा धाप लागल्यासारखे वाटणे हे शॉक चे लक्षण असू शकते आणि तत्काळ इमर्जन्सी केअरची गरज असते.
फुटलेल्या अंडाशयातील सिस्टची लक्षणे दुर्लक्ष केल्यास गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते. अशा परिस्थितीत लवकरात लवकर वैद्यकीय मदत घेणे अत्यंत महत्वाचे आहे योग्य वेळी हस्तक्षेप केल्यास जीव वाचू शकतो.
कमी आढळणारी अंडाशयातील सिस्टची लक्षणे
काही लक्षणे अशी असतात जी नेहमी दिसत नाहीत, पण अंडाशयातील सिस्टची शक्यता सूचित करू शकतात. त्यात पुढील गोष्टी येऊ शकतात:
- लघवीची वारंवार इच्छा होणे कारण सिस्ट ब्लॅडरवर दबाव टाकू शकते
- स्तनात ताण, कोमलता किंवा जळजळ जाणवणे
- दोन पाळ्यांच्या मध्ये अनियमित किंवा हलका रक्तस्त्राव होणे
- खूप जास्त वेदनादायक, खूप लांब किंवा जास्त रक्तस्त्राव असलेली पाळी
- अचानक आणि कारण न समजणारे वजन वाढणे
- लघवी करताना मूत्राशय पूर्ण रिकामे होत नाही असे वाटणे
- मांडीमध्ये किंवा खालच्या पाठीत सतत असणारी बोथट वेदना
- पेल्विक भागात इतकी अस्वस्थता की रोजचे काम करणे कठीण वाटणे
यापैकी अनेक लक्षणे इतर स्त्रीरोगविषयक आजारांमध्येही दिसू शकतात. म्हणूनच अचूक निदान आणि डॉक्टरांकडून तपासणी करणे खूप महत्त्वाचे आहे.
डॉक्टरांकडे कधी जावे?
खाली दिलेली लक्षणे वारंवार जाणवत असतील, दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम करत असतील किंवा गुंतागुंत होण्याची शक्यता जाणवत असेल, तर डॉक्टरांकडे जाणे गरजेचे आहे:
- पोटात किंवा पेल्विक भागात खूप तीव्र वेदना, किंवा अचानक सुरू होऊन थांबत नाही अशी वेदना
- पोट फुगणे, सूज येणे, किंवा खालच्या पोटात सतत ताण /जडपणा जाणवणे
- योनीतून अनियमित किंवा मधूनमधून रक्तस्त्राव (विशेषतः दोन पाळ्यांच्या मध्ये
- पाळी खूप जास्त वेदनादायक, खूप जास्त किंवा नेहमीपेक्षा जास्त दिवस चालणारी
- लैंगिक संबंधांच्या वेळी वेदना, लघवी करताना वेदना किंवा शौच करताना वेदना
- कारण न समजणारी मळमळ, उलटी किंवा ताप आणि त्यासोबत पेल्विक वेदना
- चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे, श्वास जलद होणे हे सिस्ट फुटल्याचे किंवा मोठ्या गुंतागुंतीचे संकेत असू शकतात
- बराच काळ प्रयत्न करूनही गर्भधारणा न होणे कधीकधी हेही सिस्ट किंवा इतर प्रजननविषयक समस्येचे संकेत असू शकतात
अशा कोणत्याही लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करता वेळेत स्त्रीरोग तज्ज्ञांना भेटणे महत्त्वाचे आहे. वेळेवर निदान आणि उपचार केल्यास पुढील गुंतागुंत टाळता येते.
निष्कर्ष
बहुतांश महिलांना अंडाशयातील सिस्टची समस्या काही ना काही टप्प्यावर होऊ शकते आणि बर्याच वेळा या पुट्या किंवा सिस्ट्स पूर्णपणे निरुपद्रवी असतात. म्हणजेच या गाठींमुळे कोणताही धोका नाही. तरीही, अंडाशयातील सिस्टमुळे होणारी लक्षणे ओळखणे खूप महत्त्वाचे आहे. हलका पेल्विक दुखरा, अनियमित रक्तस्त्राव, किंवा सिस्ट फुटण्यासारखी आपत्कालीन परिस्थिती अशा कोणत्याही चिन्हांकडे दुर्लक्ष न करता वेळेत स्त्रीरोग तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून गंभीर गुंतागुंत टाळता येईल.
इंदिरा IVF मध्ये स्पेशॅलिस्ट्स अत्याधुनिक (state-of-the-art) डायग्नॉस्टिक सुविधा आणि ट्रीटमेंट मेथड्सचा वापर करून ओव्हेरियन सिस्टचे योग्य मॅनेजमेंट करतात. योग्य उपचार आणि नियमित फॉलो-अप्समुळे महिलांना त्यांच्या प्रजनन आरोग्याबरोबरच एकूणच आरोग्य सुरक्षित राखण्यात मदत होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
अंडाशयातील सिस्टची पहिली लक्षणे कोणती असू शकतात?
अंडाशयातील सिस्टची सुरुवातीची चिन्हे म्हणजे खालच्या पोटात हलकी वेदना, पोट फुगल्यासारखे वाटणे किंवा पेल्विक भागात जडपणा जाणवणे. खरं तर, अनेक छोट्या सिस्टमध्ये कोणतीही लक्षणे नसतात आणि सुरुवातीला त्या लक्षातही येत नाहीत.
फुटलेल्या अंडाशयातील सिस्टची (रप्चर झालेल्या सिस्टची) सर्वसाधारण लक्षणे कोणती?
सिस्ट फुटल्यास साधारणपणे अचानक आणि तीव्र पेल्विक वेदना, पोटात कोमलता/दुखणे, चक्कर येणे, अशक्तपणा, मळमळ, उलट्या व ताप, किंवा श्वास जलद होणे अशी असू शकतात. अशी लक्षणे दिसल्यास त्वरित वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे, कारण उपचार उशिरा झाल्यास गुंतागुंत होऊ शकते.
अंडाशयातील सिस्टमुळे पाठदुखी होऊ शकते का?
हो, काही पुट्यांमुळे खालच्या पाठीमध्ये किंवा कमरभागात बोथट किंवा सतत वेदना जाणवू शकते.
अंडाशयातील सिस्टमुळे मासिक पाळीवर (पीरियड्सवर) परिणाम होतो का?
हो, काही अंडाशयातील पुट्या पाळी अनियमित होणे, जास्त वेदनादायक किंवा खूप जास्त दिवस रक्तस्त्राव होणे याला कारणीभूत ठरू शकतात.
डर्मॉइड प्रकारच्या अंडाशयातील सिस्टची नेहमी दिसणारी लक्षणे कोणती असतात?
ओव्हेरियन डर्मॉइड सिस्टची सामान्य लक्षणे म्हणजे पेल्विकमध्ये अस्वस्थता, पोट फुगल्यासारखे वाटणे, शौच करताना दाब जाणवणे आणि संभोगाच्या वेळी वेदना होणे. सिस्ट मोठी झाल्यास ती वळू शकते, ज्यामुळे अचानक आणि तीव्र वेदना व मळमळ अशी लक्षणे दिसू शकतात.
अंडाशयातील सिस्टमुळे होणाऱ्या वेदनांविषयी मला नेमके कधी काळजी करायला हवी?
ओव्हेरियन सिस्टमुळे होणारी वेदना अचानक सुरू होत असेल, खूप तीव्र असेल, सतत राहात असेल किंवा त्यासोबत ताप, उलट्या, चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडण्यासारखी लक्षणे दिसत असतील, तर तात्काळ डॉक्टरांकडे जा. ही लक्षणे सिस्ट फुटणे (रप्चर), सिस्ट वळणे (टॉर्शन) किंवा इतर कोणत्याही गुंतागुंतीची चिन्हे असू शकतात.
अंडाशयातील सिस्टमुळे वंध्यत्व (इन्फर्टिलिटी) होऊ शकते का?
काही सिस्ट, विशेषतः एंडोमेट्रिओसिससारख्या स्थितींशी संबंधित असलेल्या, उपचार न केल्यास प्रजननक्षमतेवर परिणाम करू शकतात.
रक्तस्त्राव करणाऱ्या अंडाशयातील सिस्टची (हॅमरेजिक सिस्टची) मुख्य लक्षणे कोणती?
हॅमरेजिक सिस्टमध्ये पोटदुखी, पोट फुगल्यासारखे वाटणे, कधीकधी अचानक वाढलेली तीव्र वेदना आणि आतून रक्तस्त्रावाची चिन्हे दिसू शकतात.
ओव्हेरियन सिस्टची लक्षणे साधारणपणे त्यांच्या कारणांबद्दल काय दर्शवतात?
ही लक्षणे कोणत्या प्रकारची सिस्ट आहे फंक्शनल सिस्ट, डर्मॉइड सिस्ट किंवा हॅमरेजिक सिस्ट, तसेच ती किती गंभीर आहे, याबद्दल संकेत देतात.
अंडाशयातील सिस्टची लक्षणे योग्य उपचार ठरवण्यास डॉक्टरांना कशा प्रकारे मदत करतात?
डॉक्टर्स सिस्टचा प्रकार, आकार आणि लक्षणे पाहून निर्णय घेतात की फक्त निरीक्षण करायचे, औषधे द्यायची की सर्जरीची गरज आहे.