IUI vs IVF: कोणता प्रोसीजर जास्त वेदनादायक? सोपी समजावणी

भूमिका

वंध्यत्वाचा सामना करणाऱ्या अनेक जोडप्यांच्या मनात एकच प्रश्न असतो “जास्त वेदना कुठल्या उपचारात होतात IUI मध्ये की IVF मध्ये?” कारण वेदना म्हणजे केवळ शारीरिक त्रास नाही; त्यात भावनिक वेदनांचाही मोठा वाटा असतो. IVF (इन व्हिट्रो फर्टिलायझेशन) आणि IUI (इन्ट्रायुटेरिन इन्सेमिनेशन) हे दोन्ही उपचार गर्भधारणेस मदत करतात, पण प्रत्येक स्टेप्स, तीव्रता आणि जाणवणारी भावना वेगळी असते. काही रुग्णांना हा अनुभव हलका, झटपट जाणारा त्रास वाटतो, तर काहींना IVF ही प्रक्रिया IUIपेक्षा खूपच जास्त डिमांडिंग वाटते. हा मार्गदर्शक या दोन्ही उपचारांदरम्यान होणाऱ्या अस्वस्थतेचे टप्प्याटप्प्याने विश्लेषण करतो, जेणेकरून तुम्ही वास्तववादी अपेक्षा ठेवू शकता आणि मनाने तयार राहू शकता.

IUI (इन्ट्रायुटेरिन इन्सेमिनेशन) म्हणजे काय?

IUI किंवा गर्भाशयामधील वीर्यसंचन हा तुलनेने सोपा आणि कमी हस्तक्षेप असलेला वंध्यत्व उपचार आहे. या प्रक्रियेत साधारणपणे अ‍ॅनेस्थेशिया किंवा सर्जरीची गरज नसते. याचा मुख्य उद्देश म्हणजे शुक्राणू अंड्यापर्यंत पोहोचण्याची शक्यता वाढवणे.

प्रक्रियेच्या वेळी, स्वच्छ केलेले शुक्राणू एक बारीक कॅथेटरच्या मदतीने, सर्व्हिक्स मार्गे थेट गर्भाशयात टाकले जाते. हे सहसा ओव्ह्युलेशन सुरू असताना केले जाते, जेणेकरून गर्भधारणेची शक्यता जास्त राहील. या आधी महिलेला ओव्ह्युलेशन इंडक्शन दिले जाते, म्हणजेच डॉक्टर ओव्हरीजना उत्तेजित करणारी फर्टिलिटी औषधे देतात ज्यामुळे एकापेक्षा जास्त अंडी तयार होऊ शकतात.

IUI प्रक्रियेदरम्यान होणारी वेदना आणि अस्वस्थता

1. अंडोत्सर्जन उत्तेजन/ ओव्ह्युलेशन इंडक्शन

ओव्ह्युलेशन इंडक्शनमध्ये हार्मोनल इंजेक्शन्स दिली जातात, ज्यामुळे ओव्हरीज अधिक अंडी तयार करतात. बहुतेक महिलांना या इंजेक्शनमुळे फारशी तीव्र वेदना जाणवत नाही, पण वारंवार सुया लागल्यामुळे टोचल्यासारखी वेदना, हलकी जळजळ किंवा चिडचिड जाणवू शकतात.

2. IUI प्रक्रिया सुरू असताना

IUI प्रक्रिया साधारण काही मिनिटांचीच असते आणि ती अनेकदा पॅप स्मिअर तपासणीसारखी वाटते. बारीक कॅथेटर गर्भाशयात टाकताना किंचित दाब, हलके दुखणे किंवा सौम्य क्रॅम्प्स जाणवू शकतात, पण ही प्रक्रिया फक्त काही मिनिटांत पूर्ण होते. एकंदरीत, IUI ही इतर फर्टिलिटी उपचारांच्या तुलनेत अत्यंत साधी आणि सुलभ प्रक्रिया आहे. यामध्ये होणारा त्रास खूपच सौम्य असतो आणि तो प्रक्रिया संपताच थांबतो. यासाठी अॅनेस्थेशियाची (भूल) गरज नसते आणि प्रक्रियेनंतर महिलाला लगेचच घरी जाता येते.

3. IUI नंतर

IUI नंतरची रिकव्हरी खूप सोपी असते. जास्त वेळ बेड रेस्ट घ्यावी लागते असे नाही; महिला बहुतेक वेळा त्यांचे नेहमीचे दैनंदिन कामकाज लवकरच सुरू करू शकतात. तरीही काही सामान्य साइड-इफेक्ट्स दिसू शकतात, जसे की:

• पोट फुगणे किंवा गॅससारखी जडत्वाची भावना
• स्तनात ताण किंवा कोमल वेदना
• मळमळ किंवा उलट्या
• हलका रक्तस्राव किंवा स्पॉटिंग
• इंजेक्शन दिलेल्या भागात सूज किंवा दुखणे
• ओव्हेरियन हायपरस्टिम्युलेशन सिंड्रोम (OHSS) ची सौम्य लक्षणे

प्रक्रिया झाल्यानंतर कोणतीही वेदना, जास्त फुगीरपणा, श्वास घेताना त्रास, तीव्र पोटदुखी किंवा इतर असामान्य त्रास जाणवला तर लगेच डॉक्टरांना कळवणे महत्त्वाचे आहे.

IVF प्रक्रियेदरम्यान होणारी वेदना आणि अस्वस्थता

1. हार्मोन इंजेक्शने

हार्मोन इंजेक्शन्स ही IVF प्रक्रियेतील पहिली महत्त्वाची पायरी असते आणि याच टप्प्यावर काही महिलांना थोडा त्रास जाणवू शकतो.या इंजेक्शन्समुळे अंडाशय नेहमीपेक्षा जास्त आणि मॅच्युअर अंडी तयार करतात, पण त्यासोबत काही त्रासदायक साइड इफेक्ट्सही दिसू शकतात. बहुतेक महिलांना पोटात फुगल्यासारखे वाटणे, ओझे जाणवणे आणि इंजेक्शन दिलेल्या जागी दुखणे किंवा ताण जाणवू शकतो. इतर लक्षणांमध्ये –

• सतत थकवा येणे:
• मूड स्विंग्स: (मूड वारंवार बदलणे)

शारीरिक लक्षणांबरोबरच भावनिक ताणही वाढतो, त्यामुळे IVF चा हा टप्पा अनेक महिलांसाठी मानसिकदृष्ट्याही जास्त कठीण वाटू शकतो.

2. अंडे काढण्याची (एग रिट्रिव्हल) प्रक्रिया

अंडी काढण्याच्या प्रक्रियेत (एग रिट्रिव्हल) सूईच्या मदतीने अंडाशयापर्यंत पोहोचून परिपक्व अंडी गोळा केली जातात, त्यामुळे या टप्प्यात काही प्रमाणात वेदना आणि अस्वस्थता होऊ शकते. हे त्रास मुख्यतः खालील कारणांमुळे जाणवतात :

• अंडाशय सूजणे: अंडाशय जास्त अंडी तयार करतील यासाठी काही दिवस हार्मोनचे इंजेक्शन्स दिली जातात. त्यामुळे अंडाशय नेहमीपेक्षा मोठे होतात, ज्यामुळे प्रक्रिया सुरू होण्याआधीच पोट फुगल्यासारखे किंवा जड वाटू शकते.
• सूई टाकण्याची प्रक्रिया: अल्ट्रासाऊंडच्या मदतीने सूक्ष्म सूई योनीमार्गातून आत नेऊन फॉलिकल्सपर्यंत पोहोचवली जाते. हे साधारणपणे अ‍ॅनेस्थेशिया देऊन केले जाते, पण नंतर त्या भागात हलकी वेदना, जडपणा किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते.
• फॉलिक्युलर फ्लुइड काढणे: प्रत्येक फॉलिकलमध्ये द्रव असतो. हा द्रव काढताना व त्यातून अंडी घेताना अंडाशयांवर ताण येतो. जर खूप अंडी काढली गेली असतील, तर प्रक्रियेनंतर अंडाशय कोमल, दुखत किंवा संवेदनशील वाटू शकतात.

प्रक्रियेनंतर ओव्हरीज परत नॉर्मल साईझकडे जाताना काही दिवस ऊती (tissues) संवेदनशील राहू शकतात. हलका स्पॉटिंग, रक्तस्राव किंवा पेल्विक पेनही जाणवू शकतो.

3. एम्ब्रियो ट्रान्सफर (भ्रूण गर्भाशयात ठेवणे)

भ्रूण प्रत्यारोपण (Embryo Transfer) ही एक अत्यंत जलद आणि सौम्य प्रक्रिया आहे. याची तुलना अनेकदा स्त्रियांच्या नियमित 'अंतर्गत तपासणी'शी केली जाते. बहुतांश रुग्णांना ही प्रक्रिया वेदनाविरहित वाटते; यात फक्त पोटात हलकी कळ येऊ शकते किंवा थोडा दाब जाणवू शकतो. IVF च्या सुरुवातीच्या टप्प्यांप्रमाणे या प्रक्रियेत भूल (Sedation) देण्याची गरज नसते, कारण यावेळी होणारा त्रास अत्यंत कमी असतो.

IVF प्रक्रियेदरम्यान होणारी वेदना आणि अस्वस्थता

प्रत्येक महिलेसाठी IVF चा वेदनानुभव वेगळा असतो. काहींना फक्त हलकी अस्वस्थता आणि सौम्य वेदना जाणवतात, तर काहींना तीव्र व असह्य वेदनाही जाणवू शकतात. खालील तक्त्यात IVF आणि IUI या दोन्ही उपचारांमध्ये जाणवणाऱ्या वेदनेच्या पातळीतील फरक साध्या रीतीने दाखवला आहे, जेणेकरून रुग्णांना दोन्ही अनुभवांचा तुलनात्मक अंदाज येऊ शकेल.

वंध्यत्व उपचारांदरम्यान वेदना कमी करण्यासाठी टिप्स

1. IUI की IVF कोणते जास्त दुखते?

हा प्रश्न अनेकांच्या मनात असतो; पण खरी गोष्ट अशी की उत्तर प्रत्येक व्यक्तीनुसार बदलते. प्रत्येकाचा अनुभव वेगळा असतो. पण कोणताही उपचार असो, काही साध्या सवयींमुळे शारीरिक आणि मानसिक दोन्ही प्रकारची अस्वस्थता कमी होऊ शकते.

2. भरपूर पाणी प्या आणि संतुलित आहार घ्या

शरीरात पाण्याची पातळी चांगली ठेवणे आणि पौष्टिक आहार घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. यामुळे हार्मोन्सचे संतुलन, पचन आणि रिकव्हरीला मदत होते. आहारात पुढील पदार्थांचा समावेश करता येईल:

• लीन प्रोटीन्स: चिकन, फिश (विशेषतः सॅल्मन), अंडी, डाळी, बीन्स, टोफू इ.
• संपूर्ण धान्ये: ब्राउन राईस, ज्वारी, बाजरी, नाचणी, क्विनोआ, ओट्स इ.
• चांगले फॅट्स: सुकेमेवे (बदाम, अक्रोड), जवस (फ्लॅक्ससीड), तीळ, ऑलिव्ह तेल इ.
• दुग्धजन्य पदार्थ: दूध, दही, ताक, पनीर.

हा आहार हार्मोन बॅलन्स, डायजेशन आणि रिकव्हरीला मदत करतो. शरीर पोषक असेल, तर उपचारातील बदलही सहज हाताळले जातात.

3. पोटदुखी आणि फुगवट्यासाठी कोमट शेक वापरा

हार्मोन्ल इंजेक्शननंतर हलकी पोटदुखी किंवा पोट फुगल्यासारखे वाटणे सामान्य आहे. अशावेळी कोमट पाण्याची पट्टी/वॉर्म कॉम्प्रेस किंवा हीटिंग पॅड यांचा वापर केल्यास वेदना आणि ताण दोन्ही कमी होऊ शकतात.

4. तणाव कमी करणाऱ्या सवयी अंगीकारा

वंध्यत्व उपचारांमधील वेदना फक्त शरीरापुरती मर्यादित नसते; मनालाही त्याचा ताण येतो. काही साध्या सवयींनी मन शांत ठेवण्यास मदत होते, जसे की हलका योग, स्ट्रेचिंग (स्नायू ताणून सैल करणे), साधे श्वासोच्छ्वासाचे व्यायाम (डीप ब्रीदिंग) किंवा काही मिनिट ध्यान. या छोट्या सवयी IUI आणि IVF दोन्ही प्रक्रियेदरम्यानचा ताण थोडा कमी करू शकतात.

5. कोणताही त्रास झाला तर डॉक्टरांशी मोकळेपणाने बोला

“जास्त कोणते दुखते IUI की IVF?” हा प्रश्न विचारण्याइतकेच महत्त्वाचे म्हणजे आपला स्वतःचा त्रास डॉक्टरांना स्पष्ट सांगणे. वेदना कमी होत नाही असे वाटत असेल, खूप जास्त भावनिक ताण जाणवत असेल, पोटदुखी, फुगवटा, श्वास घेण्याचा त्रास किंवा असामान्य लक्षणे दिसत असतील, तर स्वतः सहन करण्यापेक्षा डॉक्टरांशी लगेच बोलणे योग्य ठरते. ते औषध, डोस, किंवा इतर काही बदल: करून संपूर्ण प्रक्रिया थोडी अधिक सोपी आणि सहनशक्तीच्या मर्यादेत ठेवू शकतात.

निष्कर्ष

“जास्त वेदना कुठल्या उपचारात होतात IUI मध्ये की IVF मध्ये?” या प्रश्नाचे उत्तर बहुतांश वेळा IVF कडे झुकते. कारण IVF मध्ये हार्मोनची दररोजची इंजेक्शने, अंडी काढण्याची (एग रिट्रिव्हल) प्रक्रिया अशा अधिक ‘इन्वेसिव्ह’ पायऱ्या असतात. IUI ही प्रक्रिया तुलनेने सोपी, कमी वेळाची आणि कमी शारीरिक वेदना देणारी असते. तरीही कोणता उपचार योग्य आहे हे ठरवताना वंध्यत्वाचे मूळ कारण, मानसिक तयारी आणि वंध्यत्व तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन या सगळ्यांचा विचार करणे गरजेचे असते.

इंदिरा IVF मध्ये अत्याधुनिक टेक्नॉलजी, व्यक्तिगत लक्ष आणि तज्ज्ञ डॉक्टरांची साथ यामुळे शारीरिक आणि भावनिक दोन्ही प्रकारचा त्रास कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो. आमचे फर्टिलिटी डॉक्टर्स सौम्य व सुरक्षित पद्धती वापरतात आणि संपूर्ण प्रक्रिये दरम्यान रुग्णाच्या आरोग्याची बारकाईने काळजी घेतात, त्यामुळे संपूर्ण अनुभव अधिक पेशंट फ्रेंडली होतो.