ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ହେଉଛି ତରଳପଦାର୍ଥ ଭରା ଛୋଟ ଥଳି, ଯାହା ଡିମ୍ବାଶୟ ଉପରେ କିମ୍ବା ଚାରିପାଖରେ ଗଠିତ ହୋଇପାରେ। ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ କ୍ଷତିକାରକ ନୁହେଁ ଏବଂ କେବେ କେବେ ନିଜେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ହଟିଯାଏ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସିଷ୍ଟ୍ ଅସୁବିଧାଜନକ ପାର୍ଶ୍ଵ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନଟ କଲେ, ଫାଟିଯିବା କିମ୍ବା ଡିମ୍ବାଶୟ ଆକୁଞ୍ଚନ ହୋଇଯିବା (torsion) ପରି ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟାର ବିପଦ କମିପାରେ, କାରଣ ତା’ରୁ ମହିଳା ସମୟରେ ଡାକ୍ତରୀ ସହାୟତା ନେଇପାରନ୍ତି। ଏହି ଲେଖାରେ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ର ସାଧାରଣ, କମ୍ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଏବଂ ଆକସ୍ମିକ/ଜରୁରୀ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ଯେପରିକି ଫାଟିଥିବା ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ର ଲକ୍ଷଣ, ଡର୍ମଏଡ୍ ସିଷ୍ଟ୍ର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ରକ୍ତସ୍ରାବୀ (ହେମୋରେଜିକ୍) ସିଷ୍ଟ୍ର ଲକ୍ଷଣ।
ପ୍ରଜନନ ବୟସର ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଏବଂ ଏହା ବହୁତ ସମୟରେ ମାସିକ ଚକ୍ରର ସାଧାରଣ ଶାରୀରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହ ଜଡିତ ଥାଏ। ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି; ଅଧିକାଂଶ ସିଷ୍ଟ୍ ଯନ୍ତ୍ରଣାହୀନ ଏବଂ ବେନାଇନ୍ (କ୍ଷତିକାରକ ନୁହେଁ) ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସିଷ୍ଟ୍ ବହୁତ ବଡ଼ ହୋଇପାରେ, ଫାଟିଯାଇପାରେ, କିମ୍ବା ଡିମ୍ବାଶୟକୁ ଆକୁଞ୍ଚନ କରିଦେଇପାରେ ଯହିଁରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ହୋଇପାରେ। ମେନୋପଜ୍ ହୋଇନଥିଲେ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ହେବା ଆଉ ଅଧିକ ସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ରହିଲେ ନିଜ ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ପରିଚାଳନା କରିପାରିବେ। ହାଲୁକା ପେଟ ଚାପ କିମ୍ବା ପେଟ ଫୁଲିବାକୁ ଅନେକେ ପ୍ରି-ମେନଷ୍ଟ୍ରୁଆଲ୍ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଅଣଦେଖା କରିଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ମଧ୍ୟମ ଠାରୁ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ଅସାଧାରଣ ରକ୍ତସ୍ରାବକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସିଷ୍ଟ୍କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପରିଚାଳନା କରିବା ଏବଂ ଜଟିଳତା ରୋକିବା ପାଇଁ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଡାକ୍ତରୀ ଯାଞ୍ଚ କରାଇବା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।
ଅଧିକାଂଶ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ବେନାଇନ୍ (କ୍ଷତିକାରକ ନୁହେଁ), ଛୋଟ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣହୀନ ହୋଇଥାଏ। ସିଷ୍ଟ୍ର ଆକାର ଛୋଟ ଥିବାରୁ ଅନେକ ସମୟ ଏହା ଧରା ପଡ଼େ ନାହିଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ଯାଞ୍ଚ କରାଯିବା ସମୟରେ ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ସାଧାରଣତଃ ସିଷ୍ଟ୍ ବଡ଼ ହେଲେ କିମ୍ବା ପାଖପାଖି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇଲେ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଥିଲେ ଯେଉଁ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହୋଇପାରେ—
କେତେକ ମାମଲାରେ ସିଷ୍ଟ୍ ଯୋଗୁଁ ଡିମ୍ବାଶୟ ଆକୁଞ୍ଚନ ହୋଇଯାଇପାରେ (ovarian torsion), ଯହିଁରୁ ହଠାତ୍ ବାନ୍ତି ଭାବ, ବାନ୍ତି ହେବା ଏବଂ ତୀବ୍ର ତଳି ପେଟ ବେଦନା ହୋଇପାରେ। ଏହା ଏକ ମେଡିକାଲ୍ ଏମର୍ଜେନ୍ସି। ଏହା ସହିତ, ଫାଟିଥିବା (ruptured) ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଭିତର ରକ୍ତସ୍ରାବ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଇବା/ଦୁର୍ବଳତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ—ଯାହା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ଦରକାର। ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ସିଷ୍ଟ୍ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଚେତାବନୀ ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା ହୋଇ ଜଟିଳତା ରୋକାଯାଇପାରେ।
ଅନେକ ସମୟ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସିଷ୍ଟ୍ ଫାଟିଗଲେ ପରିସ୍ଥିତି ଗୁରୁତର ହୋଇପାରେ ଏବଂ ଏହା ଏକ ମେଡିକାଲ୍ ଏମର୍ଜେନ୍ସି ହୋଇଯାଇପାରେ। କେବେ କେବେ ଫାଟିବା ଯୋଗୁଁ ଭିତରେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ହୋଇପାରେ, ଯାହା ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ଦରକାର ହୁଏ। ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ରହିଲେ ଚିକିତ୍ସାରେ ଡ଼େରି ହେବାକୁ ରୋକିପାରିବେ।
ନିମ୍ନଲିଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ତୁରନ୍ତ ଡାକ୍ତରୀ ସହାୟତା ନିଅନ୍ତୁ:
ଫାଟିଥିବା ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ର ଲକ୍ଷଣକୁ ଅଣଦେଖା କଲେ ଗୁରୁତର ଜଟିଳତା ହୋଇପାରେ। ଏମିତି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମୟରେ ଡାକ୍ତରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ କେବେ କେବେ ଏହା ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇପାରେ।
କିଛି ଲକ୍ଷଣ ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଥିବାର ସଙ୍କେତ ହୋଇପାରେ। ଯେପରିକି—
ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଗାଇନାକୋଲୋଜୀକାଲ୍ ସମସ୍ୟା ସହିତ ମିଶିଯାଉଥିବାରୁ, ସଠିକ୍ ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ଡାକ୍ତରୀ ଯାଞ୍ଚ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
ନିମ୍ନଲିଖିତ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଲକ୍ଷଣ ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ବାଧା ଦେଉଛି କିମ୍ବା ଜଟିଳତାର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ଡାକ୍ତରୀ ସହାୟତା ନିଅନ୍ତୁ:
ଯଦି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ତୀବ୍ର ଅଟେ କିମ୍ବା ହଠାତ୍ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଅପେକ୍ଷା ନକରି ତୁରନ୍ତ ମେଡିକାଲ୍ କେୟାର୍ ନିଅନ୍ତୁ।
ଅଧିକାଂଶ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସାଧାରଣ ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ କ୍ଷତିକାରକ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଥିଲେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହୋଇପାରେ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ହାଲୁକା ପେଲଭିକ୍ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଅନିୟମିତ ରକ୍ତସ୍ରାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସିଷ୍ଟ୍ ଫାଟିଯିବା ପରି ଏମର୍ଜେନ୍ସି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯେକୌଣସି ଗୁରୁତର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଗଲେ ସମୟରେ ଗାଇନିକଲଜିଷ୍ଟଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବା ଦରକାର, ଯାହା ଜଟିଳତା ରୋକିପାରେ।
Indira IVF ରେ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଡିମ୍ବାଶୟ ସିଷ୍ଟ୍ ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଉନ୍ନତ ଡାୟାଗ୍ନୋଷ୍ଟିକ୍ ସୁବିଧା ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ନିୟମିତ ଫଲୋ-ଅପ୍ ମହିଳାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହିତ ସାଧାରଣ ସୁସ୍ଥତାକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ପେଲଭିକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାପ, ପେଟ ଫୁଲିବା, ଏକ ପଟେ ତଳି ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କିମ୍ବା ଅନିୟମିତ ପିରିଅଡ୍ ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ହୋଇପାରେ।
ହଠାତ୍ ତୀବ୍ର ତଳି ପେଟ ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଇବା/ଦୁର୍ବଳତା, ବାନ୍ତି ଲାଗିବା ଭାବ ଏବଂ କେବେ କେବେ ରକ୍ତସ୍ରାବ—ଏମିତି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଇପାରେ।
ହଁ। ସିଷ୍ଟ୍ ବଡ଼ ହେଲେ ଚାପ ଯୋଗୁଁ ତଳ ପିଠି କିମ୍ବା ଜଂଘ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବେଦନା ଯାଇପାରେ।
ହଁ। କେତେକ ସିଷ୍ଟ୍ ଯୋଗୁଁ ପିରିଅଡ୍ ଅନିୟମିତ ହୋଇପାରେ, ଅଧିକ ବେଦନା ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ରକ୍ତସ୍ରାବ ହୋଇପାରେ।
ଅନେକ ସମୟ ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପେଲଭିକ୍ ଭାରି ଲାଗିବା, ପେଟ ଫୁଲିବା, କିମ୍ବା ଏକ ପଟେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇପାରେ।
ହଠାତ୍ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଜ୍ୱର ହେବା, ଲଗାତାର ବାନ୍ତି ହେବା, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଇବା/ଅଚେତ ହୋଇଯିବା କିମ୍ବା ଅଧିକ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଥିଲେ ତୁରନ୍ତ ଡାକ୍ତରଙ୍କୁ ଦେଖାନ୍ତୁ।
କିଛି ପ୍ରକାର ସିଷ୍ଟ୍ (ଯେପରିକି ଏଣ୍ଡୋମେଟ୍ରିଓସିସ୍ ସହ ଜଡିତ) ଫର୍ଟିଲିଟିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ସବୁ ସିଷ୍ଟ୍ ଯୋଗୁଁ ବନ୍ଧ୍ୟାତ୍ଵ ହୁଏ ନାହିଁ।
ହଠାତ୍ ତୀବ୍ର ଏକ ପାଖିଆ ପେଲଭିକ୍ ବେଦନା, ପେଟ ଫୁଲିବା, ସ୍ପଟିଙ୍ଗ୍/ରକ୍ତସ୍ରାବ ଏବଂ କେବେ କେବେ ଦୁର୍ବଳତା ହୋଇପାରେ।
ଲକ୍ଷଣର ଧରଣ (ବେଦନା, ରକ୍ତସ୍ରାବ, ଚାପ, ହଠାତ୍ ତୀବ୍ର ଲକ୍ଷଣ) ସିଷ୍ଟ୍ର ଆକାର, ପ୍ରକାର, ଫାଟିବା କିମ୍ବା ଆକୁଞ୍ଚନ ହୋଇଯିବା (torsion) ପରି ଜଟିଳତା ଥିବାକୁ ଇଙ୍ଗିତ କରିପାରେ।
ଲକ୍ଷଣର ତୀବ୍ରତା ଏବଂ ପ୍ରକାର ଦେଖି ଡାକ୍ତର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି କେବଳ ଅବଜର୍ଭ କରିବେ, ଔଷଧ ଦେବେ, କିମ୍ବା ଏମର୍ଜେନ୍ସି/ସର୍ଜରୀ ଦରକାର କି ନାହିଁ।