PCOS ના કારણો: શા માટે થાય છે, મુખ્ય જોખમકારક ઘટકો અને તેને રોકવા માટેના ઉપાયો

ભૂમિકા

Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતા સૌથી સામાન્ય એન્ડોક્રાઇન (હોર્મોન સંબંધિત) વિકારોમાંનો એક છે. જો તમને PCOS છે, તો તેનો અર્થ એ થાય છે, કે તમારા ઓવરીઝ વધુ પ્રમાણમાં એન્ડ્રોજન નામના સેક્સુઅલ હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરે છે, જેના કારણે શરીરમાં સામાન્ય પ્રજનન હોર્મોન્સનું સંતુલન બગડે છે. એ જ કારણથી PCOS ધરાવતી મહિલાઓમાં અનિયમિત માસિક પીરિયડ્સ ચૂકી જવી, અને ઓવ્યુલેશન (અંડા છોડાવવું) ક્યારે થશે તેનો અંદાજો ન લગાવી શકાય તેવી સ્થિતિ બને છે.

એટલી સામાન્ય હોવા છતાં, PCOS કેમ થાય છે, તે વિશે હજી પણ સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા નથી. ઘણી મહિલાઓના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે: PCOS શેના કારણે થાય છે? શું PCOSથી હંમેશા વંધ્યત્વ થાય છે? શું સ્ત્રીઓમાં માસ્ટરબેશનના કારણે PCOS થાય છે?

આ માર્ગદર્શિકા દ્વારા અમે PCOS વિશે સરળ ભાષામાં વૈજ્ઞાનિક સમજ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશું, સાથે સાથે આવી વાતો અને ગેરમાન્યતાઓને થોડી સ્પષ્ટ કરીશું, અને તેટલાં જ મહત્વના મેડિકલ તેમજ જીવનશૈલી  સંબંધિત મુદ્દાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડીશું.

PCOSના મૂળ કારણો

દરેક કારણને અલગથી સમજતા પહેલાં, આ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે Polycystic Ovarian Syndrome (PCOS) સામાન્ય રીતે એક જ કારણથી થતું નથી. એમાં હોર્મોનલ બદલાવ, વંશાનુક્રમ (જનેટિક્સ) અને લાઈફસ્ટાઈલ આ ત્રણેય બાબતોનો મળેલો પ્રભાવ જોવા મળે છે.

1. હોર્મોનલ અસંતુલન

સામાન્ય રીતે ઓવ્યુલેશન (અંડા છોડાવવું) બે મુખ્ય હોર્મોનથી નિયંત્રિત થાય છે - Luteinizing Hormone (LH) અને Follicle-stimulating Hormone (FSH). PCOSમાં LH અને FSHનો રેશિયો અસામાન્ય કે વધુ હોય છે, જેના કારણે અંડાનું સામાન્ય રીતે વિકાસ અને રિલીઝ થતું નથી. પરિણામે ઓવરીમાં નાના સિસ્ટ્સ બની શકે છે.
PCOSનો સૌથી વહેલો લક્ષણ ઘણી વાર અનિયમિત કે એકદમ બંધ માસિક સ્રાવ હોય છે, જે આ હોર્મોનલ અસંતુલન સાથે સીધું જોડાયેલું છે. બ્લડ ટેસ્ટમાં સામાન્ય રીતે LH વધી ગયેલું કે એન્ડ્રોજન (પુરુષ હોર્મોન)નું લેવલ ઊંચું જોવા મળે છે, જેનાથી હોર્મોનલ સમસ્યા સ્પષ્ટ થાય છે.

2. ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ

ઇન્સ્યુલિન એ હોર્મોન છે જે બ્લડ શુગરનું લેવલ નિયંત્રિત કરે છે. ઘણા PCOS ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં શરીર ઇન્સ્યુલિનને સારી રીતે પ્રતિસાદ આપતું નથી. તેને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ કહે છે. એ કારણે પેન્ક્રિયાસને વધુ ઇન્સ્યુલિન નિકાળવું પડે છે. લોહીમાં ઇન્સ્યુલિન વધી જતા, ઓવરી વધુ એન્ડ્રોજન (પુરુષ હોર્મોન) બનાવે છે. પરિણામે પીરિયડ્સ વધુ અનિયમિત થઈ જાય છે, વજન વધવાની શક્યતા વધી જાય છે અને ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ થવાનો જોખમ પણ વધી શકે છે. PCOSમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલીનું એક મહત્વનું કારણ બની શકે છે.

3. એન્ડ્રોજનનું વધારે ઉત્પાદન

સ્ત્રીઓના શરીરમાં પણ સ્વાભાવિક રીતે થોડાં પુરુષ હોર્મોન્સ (એન્ડ્રોજન) બનતા હોય છે, પરંતુ જ્યારે આ લેવલ બહુ ઊંચું થઈ જાય ત્યારે તે સામાન્ય ઓવ્યુલેશનને બાધિત કરે છે. ઊંચા એન્ડ્રોજન લેવલને કારણે ઓવ્યુલેશન થતું જ નથી (anovulation) અને તેમાથી નીચેની સમસ્યાઓ દેખાઈ શકે છે:

• ચહેરા અને શરીર પર એક્ને
• અનિચ્છનીય વાળ વધવું (hirsutism)
• માથાના વાળ પાતળા થવા / ઝડવું

ઘણી વાર એક મહત્વનો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે છે: “PCOSને કારણે શું વંધ્યત્વ થઈ શકે?” તેનો જવાબ છે - હા. કારણ કે અંડોત્સર્ગ (અંડા છોડાવવાની પ્રક્રિયા) યોગ્ય રીતે ન થવાથી ગર્ભ ધારણ કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

4. ઓછા દરજજાના સોજા

ઘણી મહિલાઓમાં PCOS સાથે સતત, હળવી અંદરખાની સોજા જોવા મળે છે. આવી છુપાયેલા સોજા ઇન્સ્યુલિન પ્રતિરોધકતા વધુ વધારે છે, જેને કારણે અંડાશય વધુ એન્ડ્રોજન બનાવે છે. આ કારણે શરીરમાં થાક, ત્વચાની તકલીફો અને અન્ય ચયાપચય સંબંધિત સમસ્યાઓ (જેમ કે ચરબીની ગડબડ, વજનમાં વધારો) ઊભીથઈ શકે છે.

5. વંશાનુક્રમ

PCOSમાં વંશાનુક્રમિક અસરનો પણ ભાગ હોય છે. જેમની કુટુંબમાં PCOS, ડાયાબિટીસ અથવા વારંવાર અનિયમિત પીરિયડ્સનો ઇતિહાસ હોય, એવી મહિલાઓમાં આ સમસ્યા થવાની સંભાવના વધુ રહે છે.
પરંતુ કારણ માત્ર વંશાનુક્રમ છે એવું ન્ કહી શકાય. આજુબાજુનું વાતાવરણ, ખોરાકની ટેવો, વ્યાયામનો અભાવ, માનસિક તણાવ જેવી જીવનશૈલી સંબંધિત બાબતો પણ કારણ બની શકે છે અને અંદર રહેલી વંશાનુક્રમિક ઝુકાવને બહાર લાવી શકે છે.

વધુ વાંચો: PCOSનાં પ્રકારો કયા-કયા છે?

PCOSના કારણોની યોગ્ય સારવાર વગર લાંબા ગાળે સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર પડે છે?

PCOS ફક્ત પ્રજનન તંત્રની સમસ્યા નથી; જો તેનો યોગ્ય રીતે ઈલાજ ન થાય, તો તે શરીર પર લાંબા ગાળે ગંભીર અસર કરી શકે છે. સ્ત્રીઓના લાંબા ગાળાના આરોગ્ય માટે, PCOSના કારણો સમજવા અને તેને સમયસર મેનેજ કરવુ ખૂબ મહત્ત્વનું છે.

ઉપચાર ન કરવા પર ઉદ્ભવતા PCOSના જોખમો

• વંધ્યત્વ: વારંવાર અંડોત્સર્ગ ન થવું (chronic anovulation) ઘણી વાર વંધ્યત્વ તરફ દોરી જાય છે. ઘણી મહિલાઓને PCOS હોવાની ખબર ત્યારે પડે છે, જ્યારે તેઓ ગર્ભ ધારણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે અને મુશ્કેલી અનુભવતી હોય છે.
• ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ: લાંબા સમયથી ચાલતી ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ PCOSનું એક મુખ્ય અંદર છુપાયેલું કારણ છે. જો આનું ધ્યાન રાખવામાં ન આવે, તો પહેલા પ્રી-ડાયાબિટીસ અને પછી પૂરતી રીતે ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ વિકસી શકે છે.
• ગર્ભાશયની અંદરની સપાટીનું જાડું થવું અને કેન્સર: PCOS ધરાવતી ઘણી સ્ત્રીઓમાં પીરિયડ્સ ગેરનિયમિત રહે છે. જેના કારણે ગર્ભાશયની અંદરની સપાટી સતત ઇસ્ટ્રોજનના પ્રભાવમાં રહે છે અને તેના સામે પ્રોજેસ્ટેરોનનો સંતુલિત પ્રભાવ મળતો નથી. લાંબા ગાળે આ પરિસ્થિતિ endometrial hyperplasia (અસામાન્ય જાડું થવું) અને કેન્સરનો જોખમ વધારી શકે છે.
• હૃદય તથા રક્તવાહિનીના જોખમો : PCOS ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં બ્લડ પ્રેશર વધવું, લોહીમાં ચરબીની ગડબડ (dyslipidemia) અને લાંબા ગાળે હૃદયસંબંધિત બીમારીઓનું જોખમ સામાન્ય સ્ત્રીઓ કરતાં વધુ થઈ શકે છે.

જલદી ડાયગ્નોસિસ અને સારવારનો મહત્ત્વ

જેટલું વહેલું PCOS ઓળખી શકાય, તેટલું વહેલું સ્ત્રીઓ પોતાનો ખોરાક, વ્યાયામ, વજન નિયંત્રણ અને હોર્મોનલ સારવાર વિશે યોગ્ય પગલાં લઈ શકે છે. આ બદલાવો હોર્મોન ફરી સંતુલિત કરવામાં અને પ્રજનન સંબંધિત લક્ષ્યો હાંસલ કરવામાં મદદ કરે છે.

નિયમિત દેખરેખ અને કાળજી

PCOS એક મલ્ટીસિસ્ટમ પરિસ્થિતિ છે, એટલે કે શરીરના ઘણા તંત્રોને અસર કરે છે. તેથી ગાયનેકોલોજિસ્ટ, એન્ડોક્રાઇનોલોજિસ્ટ અને ડાયેટિશિયન/ન્યુટ્રિશનિસ્ટ બધાનું સંયુક્ત માર્ગદર્શન મહત્વનું છે. આવા મલ્ટીડિસિપ્લીનરી અભિગમથી જોખમ ઘટે છે અને લાંબા ગાળે સ્ત્રીનું એકંદર આરોગ્ય સારું રહી શકે છે.

PCOS ને મેનેજ કરવું એટલે ફક્ત ગર્ભ ધારણ માટે તૈયારી નહીં, પણ તમારા ભવિષ્યના આરોગ્યનું સંરક્ષણ કરવું છે.

ઉપસાહાર

સ્ત્રીઓમાં વધેલા એન્ડ્રોજન, ઇન્સ્યુલિન રઝિસ્ટન્સ, હોર્મોનલ અસંતુલિતતા, જિનેટિક ઝુકાવ અને જીવનશૈલી જેવા ઘણા પરિબળો મળીને Polycystic Ovarian Syndrome (PCOS)નું કારણ બને છે. PCOS ની પ્રજનન પર ખૂબ ગંભીર અસર થઈ શકે છે. ઘણી સ્ત્રીઓમાં PCOS સાથે ગર્ભ ધારણમાં મુશ્કેલી અને વંધ્યત્વ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. જો યોગ્ય સારવાર ન કરવામાં આવે, તો સમયસર ગર્ભ ધારણા મુશ્કેલ બની શકે છે.

સદનસીબે, આજકાલની મેડિકલ ટેક્નોલોજી, દવાઓ, યોગ્ય ડાયેટ મેનેજમેન્ટ અને લાઈફસ્ટાઈલ બદલાવ દ્વારા PCOSથી જોડાયેલી ઇન્ફર્ટિલિટીનું સફળતાથી ઈલાજ કરવું શક્ય બન્યું છે.

Indira IVF સેન્ટર્સમાં નિષ્ણાત ડોક્ટરો દરેક સ્ત્રી માટે અંગત જરૂરિયાત પ્રમાણે પ્લાન બનાવી, એડવાન્સ રીપ્રોડક્ટિવ ટેક્નોલોજી સાથે PCOS સંબંધિત વંધ્યત્વના ઈલાજમાં મદદ કરે છે, જેથી માં બનવાનો તેમના સપનાઓને સહાય મળે છે.

વધુ વાંચો: PCOD vs PCOS