PCOD (PCOD meaning in Marathi): कारणे, लक्षणे आणि उपचारांबद्दल संपूर्ण माहिती

PCOD म्हणजे काय?

PCOD म्हणजे पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन डिसीज. ही हार्मोन्सशी संबंधित स्थिती आहे. यात शरीरातील हार्मोन्सच्या संतुलनावर परिणाम होतो आणि त्याचा परिणाम अंडाशयाचे कार्य, ओव्हुलेशन आणि मासिक पाळीच्या चक्रावर होतो.  

अंडाशय (Ovaries) हे गर्भाशयाच्या दोन्ही बाजूंना असलेले दोन छोटे अवयव आहेत. अंडाशयात स्त्रीबीजे असतात. त्यातील अंड्यांच्या वाढीस आणि परिपक्व होण्यास अंडाशय मदत करतात. यासोबतच अंडाशय इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन यांसारखे महत्त्वाचे हार्मोन्स तयार करतात. हे संप्रेरक ओव्हुलेशनची प्रक्रिया, मासिक पाळीचे नियमन आणि  गर्भधारणेस मदत करतात. 

PCOD मध्ये हार्मोन्सच्या बदलांमुळे ओव्हुलेशन नियमितपणे होत नाही. त्यामुळे अंडे योग्य वेळी परिपक्व होऊन बाहेर पडत नाही. यामुळे मासिक पाळी उशिरा येणे किंवा अनियमित होणे अशा समस्या होऊ शकतात. काही महिलांमध्ये अंडाशयात अनेक लहान फॉलिकल्स दिसू शकतात. हे फॉलिकल्स अल्ट्रासाऊंडमध्ये छोट्या सिस्टसारखे दिसतात, त्यामुळे या स्थितीच्या नावात “पॉलीसिस्टिक” हा शब्द वापरला जातो. 

PCOD कोणाला आणि कधी होऊ शकतो?

PCOD ही हार्मोन्सशी संबंधित स्थिती आहे जी प्रामुख्याने महिलांच्या प्रजननक्षम वयात, म्हणजे साधारण 12 ते 45 वर्षांच्या काळात दिसून येते. काही मुलींमध्ये किशोरवयातच PCOD ची लक्षणे दिसू लागतात, तर काही महिलांमध्ये प्रौढावस्थेत त्याची लक्षणे जाणवतात.

मासिक पाळी अनियमित असणे, वजन जास्त असणे, कुटुंबात PCOD/PCOS किंवा टाईप-२ मधुमेहाचा इतिहास असणे आणि शारीरिक हालचाल कमी असणे यांसारख्या गोष्टींमुळे PCOD शी संबंधित समस्या होण्याचा धोका वाढू शकतो. मात्र, याचा अर्थ असा नाही की PCOD फक्त अशाच महिलांना होतो. नियमित व्यायाम करणाऱ्या किंवा कमी वजनाच्या महिलांनाही PCOD होऊ शकतो.

आनुवंशिकता, हार्मोन्स आणि शरीरातील मेटाबॉलिक बदल यांसारखे अनेक घटक PCOD मध्ये भूमिका बजावतात. त्यामुळे PCOD कोणत्याही एका ठराविक वयात किंवा फक्त एका विशिष्ट प्रकारच्या महिलेलाच होतो असे नाही.

PCOD ची सामान्य लक्षणे कोणती?

PCOD ची लक्षणे प्रत्येक महिलेमध्ये सारखीच असतील असे नाही. काही महिलांमध्ये एक-दोन लक्षणे दिसतात, तर काहींमध्ये अनेक लक्षणे एकाच वेळी दिसू शकतात. तसेच, ही लक्षणे काळानुसार बदलू शकतात.

1. अनियमित ओव्हुलेशन: PCOD मध्ये हार्मोन्सच्या बदलांमुळे अंडे योग्यरित्या परिपक्व होत नाहीत आणि बाहेर पडत नाहीत, ज्यामुळे मासिक पाळीवर परिणाम होतो.

2. अनियमित मासिक पाळी: अनियमित पाळी हे PCOD चे एक सामान्य लक्षण आहे. पाळी उशिरा येणे, दोन पाळींमध्ये जास्त अंतर असणे, काही वेळा पाळी न येणे किंवा पाळी जास्त दिवस चालणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. काही महिलांमध्ये अति रक्तस्त्राव किंवा दीर्घकाळ चालणारी पाळी आणि वेदनादायक पाळी ही PCOD ची लक्षणे आहेत.

3. चेहऱ्यावर आणि शरीरावर जास्त केस येणे (Hirsutism): PCOD मध्ये काही महिलांच्या शरीरात अँड्रोजेन हार्मोन्सचे प्रमाण किंवा त्यांचा प्रभाव वाढू शकतो. यामुळे चेहरा, हनुवटी, ओठांच्या वरचा भाग, छाती, पोट किंवा शरीराच्या इतर भागांवर नेहमीपेक्षा जास्त आणि जाड केस वाढू शकतात. 

4. मुरुम आणि तेलकट त्वचा: हार्मोन्समधील बदलांमुळे त्वचा अधिक तेलकट होते आणि मुरुम वाढू शकतात.

5. केस विरळ होणे: अँड्रोजेनच्या वाढलेल्या प्रभावामुळे काही महिलांमध्ये डोक्यावरील केस पातळ होणे, केसांची घनता कमी होणे किंवा केस गळणे अशी समस्या दिसू शकते. काही प्रकरणांमध्ये याला Female Pattern Hair Loss किंवा अँड्रोजेनेटिक ॲलोपेशिया असे म्हटले जाते.

6. वजन वाढणे किंवा वजन कमी करण्यात अडचण: काही महिलांमध्ये PCOD सोबत वजन वाढणे, विशेषतः पोटाच्या आसपास चरबी वाढणे, दिसू शकते. काही महिलांना वजन कमी करण्यासही अपेक्षेपेक्षा जास्त अडचण येऊ शकते. यामध्ये इन्सुलिन रेसिस्टन्स आणि इतर मेटाबॉलिक घटकांची भूमिका असू शकते. मात्र, PCOD असलेल्या प्रत्येक महिलेचे वजन जास्त असेलच असे नाही.

7. पोट फुगणे आणि ओटीपोटात अस्वस्थता: काही महिलांना पोट फुगणे, ओटीपोटात वेदना किंवा अस्वस्थता जाणवण्याची तक्रार असते. अंडाशय आकाराने मोठे झाल्यामुळे असे होऊ शकते.

8. गर्भधारणा होण्यास अडचण: हे देखील PCOD चे एक सामान्य लक्षण आहे. PCOD मध्ये ओव्हुलेशन नियमित न झाल्यामुळे गर्भधारणा होण्यास अडचण येऊ शकते किंवा गर्भधारणा होण्यासाठी जास्त वेळ लागू शकतो.

9. मानेच्या मागे आणि जांघेच्या भागात त्वचा काळी पडणे: काही महिलांमध्ये इन्सुलिन रेसिस्टन्समुळे मानेच्या मागील बाजूस, बगल किंवा जांघेच्या घड्यांमध्ये त्वचा नेहमीपेक्षा काळी, जाडसर आणि मखमलीसारखी दिसू शकते. याला Acanthosis Nigricans (अॅकॅन्थोसिस निग्रिकन्स) म्हणतात. हे PCOD असलेल्या प्रत्येक महिलेमध्ये दिसतेच असे नाही, पण इन्सुलिन रेसिस्टन्सचे एक संकेत असू शकते.

PCOD आणि PCOS मध्ये काय फरक आहे?

PCOS आणि PCOD meaning in Marathi यांमधील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण अनेकदा या दोन्हींना एकच मानले जाते. दोन्हीमध्ये हार्मोन्स, ओव्हुलेशन आणि मासिक पाळीशी संबंधित समस्या दिसू शकतात. यामुळे काही समान लक्षणे दिसून येऊ शकतात; तरीही, योग्य उपचार मिळवण्यासाठी आणि आपल्या शरीराची स्थिती नीट समजून घेण्यासाठी यांमधील काही महत्त्वाचे फरक जाणून घेणे आवश्यक आहे.

• आरोग्यावर परिणाम: PCOD मध्ये प्रामुख्याने मासिक पाळी आणि ओव्हुलेशनशी संबंधित समस्या दिसू शकतात. PCOS चा परिणाम प्रजननक्षमतेसोबतच हार्मोनल आणि मेटाबॉलिक आरोग्यावरही होऊ शकतो.
• गंभीरता: PCOS चे परिणाम अधिक व्यापक असू शकतात. इन्सुलिन रेसिस्टन्स, टाईप-२ मधुमेह, उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित समस्यांचा धोका वाढू शकतो. मात्र, PCOD ला नेहमीच सौम्य आणि PCOS ला नेहमीच गंभीर असे म्हणता येत नाही.
• फर्टिलिटी: दोन्हीमध्ये ओव्हुलेशन अनियमित असल्यास गर्भधारणेत अडचण येऊ शकते. PCOS हे ओव्हुलेशनशी संबंधित वंध्यत्वाचे एक प्रमुख कारण आहे. मात्र, PCOD किंवा PCOS म्हणजे वंध्यत्व असे नाही.
• उपचार: दोन्हीमध्ये संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि इतर जीवनशैलीतील बदल महत्त्वाचे आहेत. गरजेनुसार औषधे दिली जाऊ शकतात. PCOS मध्ये मेटाबॉलिक समस्या आणि दीर्घकालीन आरोग्याच्या जोखमींकडेही लक्ष द्यावे लागते.
• निदान: PCOD साठी स्वतंत्र, सर्वमान्य आधुनिक निदान निकष नाहीत. PCOS साठी मात्र आंतरराष्ट्रीय निदान निकष उपलब्ध आहेत आणि इतर कारणे वगळून निदान केले जाते.

PCOD होण्याची प्रमुख कारणे कोणती?

PCOD चे नेमके कारण अजूनही पूर्णपणे स्पष्ट झालेले नाही. मात्र, विविध संशोधनातून असे दिसून आले आहे की PCOD होण्यामध्ये अनुवांशिकता आणि पर्यावरणाशी संबंधित घटकांची भूमिका असू शकते. 

1. आनुवंशिकता

अनेक आजारांमध्ये आनुवंशिकतेची भूमिका असू शकते. कुटुंबातील एखाद्या जवळच्या महिला सदस्याला PCOD किंवा PCOS असल्यास तुम्हाला PCOD होण्याची शक्यता इतरांच्या तुलनेत वाढू शकते.

2. हार्मोनल असंतुलन

शरीरातील हार्मोन्सचे संतुलन बिघडल्यास त्याचा अंडाशयाच्या कार्यावर आणि ओव्हुलेशनवर परिणाम होऊ शकतो. 

3. इन्सुलिन रेसिस्टन्स

काही महिलांमध्ये इन्सुलिन योग्य प्रकारे काम करत नाही, याला इन्सुलिन रेसिस्टन्स म्हणतात. यामुळे अँड्रोजेनचे प्रमाण वाढून हार्मोन्स आणि ओव्हुलेशनवर परिणाम होऊ शकतो. दीर्घकाळ इन्सुलिन रेसिस्टन्स राहिल्यास टाईप-२ मधुमेहाचा धोकाही वाढतो. 

4. दीर्घकाळची सौम्य दाहकता

काही महिलांमध्ये शरीरात दीर्घकाळ कमी पातळीची दाहकता दिसू शकते. याचा हार्मोनल बदल आणि इन्सुलिन रेसिस्टन्सशी संबंध असू शकतो. 

5. आहार आणि जीवनशैली

जास्त साखर, अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ, अनहेल्दी फॅट्स आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे मेटाबॉलिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो आणि इन्सुलिन रेसिस्टन्स व PCOD ची लक्षणे वाढू शकतात.  

6. पर्यावरणीय घटक

प्लास्टिक, काही कीटकनाशके, कॉस्मेटिक्स आणि प्रदूषकांमध्ये आढळणाऱ्या काही एंडोक्राइन-डिसरप्टिंग केमिकल्सचा हार्मोन्सवर परिणाम होऊ शकतो. त्यांचा PCOD/PCOS शी संबंध असण्याची शक्यता आहे, मात्र यावर अजून संशोधन सुरू आहे. 

PCOD चे निदान कसे केले जाते?

PCOD चे निदान फक्त एका लक्षणावर किंवा एका तपासणीवरून केले जात नाही.

1. मासिक पाळीचा इतिहास

डॉक्टर पाळी किती दिवसांनी येते, किती दिवस टिकते, पाळी चुकते का किंवा दोन पाळींमध्ये जास्त अंतर असते का, याची माहिती घेतात. अनियमित पाळी ही ओव्हुलेशनमध्ये समस्या असल्याचे संकेत देऊ शकते.

2. रक्ताच्या तपासण्या

संप्रेरकांमधील असंतुलन तपासण्यासाठी डॉक्टर टेस्टोस्टेरॉन, LH, FSH, इन्सुलिन, प्रोलॅक्टिन इत्यादींसारख्या काही रक्त चाचण्या सुचवू शकतात.

3. अल्ट्रासाऊंड

गरज असल्यास पेल्विक अल्ट्रासाऊंड करून अंडाशयातील फॉलिकल्स आणि अंडाशयाची रचना पाहिली जाते.

4. शारीरिक तपासणी

बीएमआय (BMI) स्थिती आणि त्वचा व केसांच्या स्थितीची तपासणी करण्याचाही सल्ला दिला जातो.

PCOD साठी कोणते उपचार उपलब्ध आहेत?

PCOD साठी एकच कायमस्वरूपी उपचार नाही. उपचारांचा उद्देश लक्षणे नियंत्रित करणे आणि दीर्घकाळातील आरोग्य समस्या, जसे टाईप-२ मधुमेह आणि हृदयविकाराचा धोका कमी करणे हा असतो. यामध्ये जीवनशैलीतील बदल आणि गरजेनुसार औषधांचा समावेश होतो.

• जीवनशैलीतील बदल: संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि गरजेनुसार वजनाचे व्यवस्थापन PCOD नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करू शकते.
• मासिक पाळीसाठी औषधे: अनियमित पाळी नियंत्रित करण्यासाठी ओरल कॉन्ट्रासेप्टिव्ह पिल्स किंवा इतर हार्मोनल औषधे दिली जाऊ शकतात. 
• इन्सुलिन रेसिस्टन्ससाठी: काही महिलांना मेटाबॉलिक समस्या असल्यास डॉक्टर मेटफॉर्मिन सारखी औषधे देऊ शकतात.
• जास्त केस आणि मुरुमांसाठी: अँड्रोजनचा प्रभाव कमी करणारी अँटी-अँड्रोजन औषधे आणि त्वचेवरील मुरुमांसाठी उपचार केले जाऊ शकतात. 
• गर्भधारणेसाठी: ओव्हुलेशन नियमित होत नसेल तर डॉक्टर ओव्हुलेशन सुरू करण्यासाठी औषधे देऊ शकतात. गरजेनुसार पुढे फर्टिलिटी ट्रीटमेंट किंवा IVF चा विचार केला जाऊ शकतो. 

PCOD मुळे गर्भधारणेत अडचण येऊ शकते का?

PCOD असताना गर्भधारणा होणे थोडे कठीण ठरू शकते, पण याचा अर्थ गर्भधारणा होऊ शकत नाही असे नाही. हार्मोन्समधील बदलांमुळे अँड्रोजेनचे प्रमाण किंवा त्यांचा प्रभाव वाढू शकतो आणि ओव्हुलेशन अनियमित होऊ शकते. त्यामुळे गर्भधारणेची शक्यता कमी होऊ शकते.

मात्र, PCOD असलेली महिला नैसर्गिकरित्या गर्भवती होऊ शकते. PCOD योग्य प्रकारे नियंत्रणात ठेवूनही गर्भधारणा होऊ शकते आणि काही महिलांना गर्भधारणेसाठी डॉक्टरांच्या उपचारांची मदत घ्यावी लागू शकते. त्यामुळे PCOD म्हणजे वंध्यत्व असे नाही. 

PCOD असताना गर्भधारणा कशी शक्य होऊ शकते?

PCOD असलेल्या प्रत्येक महिलेची परिस्थिती सारखी नसते. त्यामुळे आपल्या शरीरात नेमके काय होत आहे हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. मासिक पाळी आणि ओव्हुलेशनचा ट्रॅक ठेवणे यासाठी उपयोगी ठरू शकते. आहार आणि जीवनशैलीचाही महत्त्वाचा वाटा असतो. संतुलित आहार, चांगल्या दर्जाचे प्रथिने, भाज्या, संपूर्ण धान्य आणि कमी GI असलेले कार्बोहायड्रेट्स यांचा आहारात समावेश करणे आणि नियमित शारीरिक हालचाल करणे फायदेशीर ठरू शकते. तरीही ओव्हुलेशन नियमित होत नसेल तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ओव्हुलेशन सुरू करण्यासाठी औषधे दिली जाऊ शकतात. योग्य उपचारांमुळे PCOD असतानाही गर्भधारणेची शक्यता वाढवता येते. 

PCOD साठी IVF उपचाराची गरज कधी भासू शकते?

PCOD असल्यामुळे प्रत्येक महिलेला गर्भधारणेसाठी IVF ची गरज असतेच असे नाही. सुरुवातीला ओव्हुलेशन नियमित करण्यासाठी औषधे आणि इतर आवश्यक उपचार केले जातात. हे उपचार काम करत नसतील किंवा गर्भधारणेत अडथळा आणणाऱ्या इतर समस्या असतील, तर डॉक्टर IVF चा विचार करू शकतात.

उदाहरणार्थ, फॅलोपियन ट्यूब ब्लॉक असणे, पुरुष जोडीदारामध्ये शुक्राणूंची संख्या किंवा हालचाल कमी असणे, वयामुळे प्रजननक्षमता कमी होणे, अंड्यांची संख्या किंवा गुणवत्ता कमी असणे किंवा इतर फर्टिलिटी समस्या असल्यास IVF सुचवले जाऊ शकते.

PCOD टाळण्यासाठी किंवा नियंत्रणात ठेवण्यासाठी काय करावे?

PCOD पूर्णपणे टाळता येईलच असे नाही, पण काही सातत्यपूर्ण आणि टिकणारे जीवनशैलीतील बदल करून त्याची लक्षणे आणि त्याच्याशी संबंधित आरोग्य समस्या नियंत्रणात ठेवता येऊ शकतात.

• संतुलित आहार घ्या आणि आहारात पुरेशी प्रथिने, भाज्या, फळे आणि संपूर्ण धान्यांचा समावेश करा.
• नियमित शारीरिक हालचाल किंवा व्यायाम करा आणि गरज असल्यास निरोगी वजन राखण्यावर लक्ष द्या.
• संतुलित आहार आणि व्यायामामुळे इन्सुलिन रेसिस्टन्स आणि मेटाबॉलिक आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
• पुरेशी झोप घ्या. शक्यतो दररोज 7 ते 8 तासांची झोप घेण्याचा प्रयत्न करा.
• ताण कमी करण्यासाठी ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम किंवा तुम्हाला आराम देणाऱ्या इतर पद्धतींचा सराव करा.
• जीवनशैलीतील बदल पुरेसे ठरत नसतील किंवा लक्षणे जास्त असतील तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने औषधे किंवा हार्मोनल उपचार घेतले जाऊ शकतात.
• PCOD ची लक्षणे वाढण्याची वाट पाहू नका. पाळी सतत अनियमित होत असेल किंवा इतर लक्षणे जाणवत असतील तर सुरुवातीपासूनच डॉक्टरांचा सल्ला घेणे चांगले.

PCOD मुळे होणाऱ्या संभाव्य आरोग्य समस्या कोणत्या?

PCOD शी संबंधित मेटाबॉलिक बदलांमुळे काही महिलांमध्ये 

• इन्सुलिन रेसिस्टन्स
• टाईप-२ मधुमेह
• लठ्ठपणा आणि वजन वाढणे
• उच्च रक्तदाब
• कोलेस्टेरॉल वाढणे
• हृदयविकार आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित समस्या
• स्लीप अॅपनिया 
• डिप्रेशन आणि चिंता
• गर्भावस्थेतील मधुमेह
• गर्भधारणेदरम्यान उच्च रक्तदाब
• एंडोमेट्रियल हायपरप्लेशिया 
• एंडोमेट्रियल कॅन्सर