Overview
महिलांमधील हार्मोन्सशी संबंधित समस्या वेगाने वाढत आहेत आणि अशा वेळी PCOD आणि PCOS ही दोन नावे अनेकदा गोंधळ निर्माण करतात. पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन डिसीज (PCOD) आणि पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS) या दोन्ही स्थिती प्रजननक्षम वयातील महिलांमध्ये खूप सामान्य आहेत. दोन्हींची काही लक्षणे सारखी असतात आणि दोन्हीचा परिणाम अंडाशयांच्या आरोग्यावर होतो, पण तरीही या दोनही समस्या एकसारख्या नाहीत.
PCOD आणि PCOS मधला फरक, त्यांची लक्षणे, कारणे आणि उपचार समजून घेतले तर महिलांना वेळेत योग्य पावले उचलून आपले आरोग्य सुधारता येते.
हा ब्लॉग तुम्हाला PCOD विरुद्ध PCOS याबद्दल सविस्तर माहिती देईल यांचे निदान कसे केले जाते, कोणती लक्षणे दिसतात आणि कोणते उपचार पर्याय उपलब्ध आहेत. तुम्हाला आधीच काही लक्षणे जाणवत असोत किंवा फक्त स्वतःची माहिती वाढवायची असो, हा लेख तुम्हाला तुमच्या आरोग्याकडे अधिक जागरूकपणे पाहण्यास मदत करेल.
भूमिका
PCOD आणि PCOS या दोन्ही समस्यांचा परिणाम अंडाशयावर होतो आणि दोन्हीमध्ये हार्मोन्सचे संतुलन बिघडते, त्यामुळे या दोन आजारांबद्दल लोकांमध्ये अनेक गैरसमज आहेत. परंतु, या दोन्ही समस्या एकमेकींपासून खूप वेगळ्या आहेत; विशेषतः त्यांची सुरुवात, त्यांचे परिणाम आणि आरोग्य व प्रजनन क्षमतेवर होणारे दीर्घकालीन परिणाम पाहता यात मोठा फरक आहे. PCOS असलेल्या स्त्रियांच्या शरीरात, सामान्य स्त्रियांच्या तुलनेत 'पुरुषी हार्मोन्स'चे प्रमाण जास्त असते. या हार्मोनल असंतुलनामुळे मासिक पाळी अनियमित होते , आणि यामुळेच गर्भधारणा होणे अधिक कठीण होते
हा ब्लॉग तुम्हाला PCOD आणि PCOS मधील मुख्य फरक, त्यांची सामायिक लक्षणे आणि त्यावरील उपचार पद्धतींबद्दल सविस्तर माहिती देईल. यामुळे तुम्हाला तुमचे आरोग्य आणि प्रजनन क्षमता सुधारण्यासाठी वेळीच योग्य पावले उचलता येतील
PCOD म्हणजे काय?
PCOD (पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन डिसीज) ही अशी स्थिती आहे ज्यात अंडाशयांमध्ये खूप प्रमाणात अपरिपक्व किंवा अर्धविकसित अंडी तयार होतात. ही अंडी पुढे जाऊन लहान-लहान ओव्हेरियन सिस्टमध्ये बदलू शकतात. त्यामुळे अंडाशय थोडे मोठे होतात आणि शरीरात पुरुष हार्मोन्सचे (अँड्रोजन्सचे) प्रमाण वाढते. यामुळे स्त्रीच्या प्रजनन प्रणालीवर परिणाम होऊन वंध्यत्व, अनियमित पाळी, केस गळणे, वजन वाढणे अशी PCOD ची लक्षणे दिसू शकतात.
- PCOD ही PCOSच्या तुलनेत जास्त सामान्य आढळणारी समस्या आहे.
- ती साधारणपणे कमी गंभीर मानली जाते आणि योग्य काळजी व बदलांनी नियंत्रित करता येते.
- PCOD असलेल्या महिलांमध्ये साधारणपणे ओव्ह्युलेशन होत असतो, त्यामुळे जीवनशैलीत बदल केल्यावर अनेक वेळा नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणा होऊ शकते.
चुकीचा आहार, व्यायामाचा अभाव, ताणतणाव, उशिरापर्यंत जागरण यांसारख्या जीवनशैलीशी संबंधित कारणांमुळे PCOD होण्याची शक्यता वाढते.
PCOS म्हणजे काय?
PCOS (पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम) ही एक मेटाबॉलिक (चयापचयाशी संबंधित) व हार्मोनल स्थिती आहे, जी प्रजननक्षम वयातील महिलांमध्ये हार्मोन्सचे संतुलन बिघडल्यावर दिसून येते. या अवस्थेत पाळी अनियमित होणे, फार उशिरा येणे किंवा अनेक महिने थांबणे, अंडोत्सर्ग नीट न होणे असे प्रकार होऊ शकतात, ज्यामुळे गर्भधारणा होणे कठीण बनते.
- PCOS ही PCODच्या तुलनेत अधिक गुंतागुंतीची व दीर्घकालीन (क्रॉनिक) स्थिती मानली जाते.
- यात अनेक वेळा अंडोत्सर्ग अनियमित किंवा पूर्णपणे बंद होऊ शकतो.
- PCOS असलेल्या महिलांना गर्भधारणेशी संबंधित अडचणी तर येतातच, पण पुढे जाऊन टाईप २ मधुमेह, हृदयविकार, गर्भाशयाच्या अस्तराचा कर्करोग (एन्डोमेट्रियल कॅन्सर) यांचा धोका वाढू शकतो.
PCOSची लक्षणे बहुतेक वेळा PCODपेक्षा जास्त तीव्र असतात आणि त्यांच्या नियंत्रणासाठी दीर्घकालीन व नियमित उपचार व जीवनशैली व्यवस्थापनाची गरज असते.
PCOD आणि PCOS मधील मुख्य फरक
चला आता खालील तक्त्याच्या माध्यमातून PCOD आणि PCOS मधला फरक साध्या भाषेत समजून घेऊया:
| वैशिष्ट्य | PCOD | PCOS |
|---|---|---|
| पूर्ण नाव | पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन डिसीज (PCOD) | पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS) |
| तीव्रता (गंभीरपणा) | साधारणपणे कमी गंभीर आणि जीवनशैली बदलल्यावर बर्याच वेळा चांगला प्रतिसाद मिळतो | अधिक गुंतागुंतीची अवस्था, बहुतेक वेळा दीर्घकालीन वैद्यकीय उपचार व फॉलो-अपची गरज असते |
| अंडे सोडण्याची प्रक्रिया (अंडोत्सर्ग) | अंडोत्सर्ग अनियमित असू शकतो, पण बहुतेक वेळा अंडी सोडली जातात | अनेक वेळा अंडोत्सर्ग होतच नाही किंवा खूपच कमी होतो, त्यामुळे नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणा होण्याची शक्यता घटते |
| प्रजननक्षमतेवर परिणाम | अंडी अनियमितपणे सोडली जातात, पण ओव्ह्युलेशन (अंडोत्सर्ग) तरीही होत राहतो. | हार्मोन्स व मेटाबॉलिक समस्यांमुळे वंध्यत्वाची समस्या जास्त प्रमाणात दिसू शकते |
| हार्मोनल बिघाड | हार्मोन्समधला बिघाड तुलनेने सौम्य आणि नियंत्रित करण्यास सोपा | हार्मोनल असंतुलन अधिक ठळक, विशेषतः पुरुष हार्मोन्स (अँड्रोजन्स) वाढलेले असतात |
| वजन वाढणे | अनेक वेळा सौम्य किंवा कमी प्रमाणात वजन वाढते, काहींमध्ये अजिबातही दिसत नाही | वजन वाढण्याची समस्या अधिक सामान्य, विशेषतः पोटाभोवती चरबी साठण्याची प्रवृत्ती दिसते |
| इतर आजारांचा धोका | गंभीर आरोग्य समस्यांशी सहसा कमी संबंध | मधुमेह, हृदयविकार, इन्सुलीन रेझिस्टन्स इत्यादींचा धोका वाढू शकतो |
अधिक जाणून घ्या: PCOS चे प्रकार.
PCOD आणि PCOS ची सामान्य लक्षणे
PCOD आणि PCOS या दोन्हींची चिन्हे ओळखणे खूप महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून योग्य उपचार वेळेत सुरू करता येतील. दोन्ही स्थितींमध्ये अंडाशयांवर परिणाम होतो, पण त्याचे परिणाम सौम्य ते गंभीर अशा वेगवेगळ्या पातळ्यांवर दिसू शकतात. खाली दिलेली माहिती PCOD आणि PCOS मधील लक्षणे समजून घेण्यासाठी मदत करू शकते.
PCOD ची लक्षणे
- अनियमित पाळी: पाळी उशीरा येणे, खूप पुढे मागे होणे किंवा चक्र नेहमी एकसारखे न राहणे.
- हलकी पुरळ किंवा तेलकट त्वचा: सौम्य हार्मोनल बिघाडामुळे चेहऱ्यावर पिंपल्स येणे किंवा त्वचा जास्त तेलकट होणे.
- वजनात बदल: वजन कमी जास्त होऊ शकते, पण बहुतेकवेळा नियंत्रित करण्यासारखे असते.
- अंडाशयात पुट्या (सिस्ट): सोनोग्राफी करताना अंडाशयात अनेक लहान-लहान इम्मॅच्युअर फॉलिकल्स दिसू शकतात.
PCOS ची लक्षणे
- अनियमित किंवा पाळी न येणे: बराच काळ पाळी न येणे किंवा खूपच अनियमित होणे, कारण अंडोत्सर्ग होण्यात अडथळा येतो.
- चेहऱ्यावर/शरीरावर जास्त केस (हिरसुटिझम): पुरुष हार्मोन्स वाढल्यामुळे वरचे ओठ, हनुवटी, छाती, पोट, पाठ इथे जास्त केस येणे.
- जास्त तीव्र मुरुमे: वारंवार येणारे, हट्टी आणि नियंत्रणात न येणारे पिंपल्स.
- डोक्याचे केस पातळ होणे किंवा गळणे: विशेषतः डोक्याच्या पुढच्या आणि मध्य भागात केस विरळ होणे.
- वजन वाढणे: विशेषतः पोटाभोवती चरबी साठणे.
- गर्भधारणेत अडचण येणे: अंडोत्सर्ग नीट न झाल्यामुळे गर्भधारणा होणे कठीण होऊ शकते आणि त्यासाठी PCOS चा उपचार आवश्यक पडू शकतो.
ही लक्षणे लवकर ओळखली तर डॉक्टर तुमची स्थिती चांगल्या पद्धतीने समजून घेऊन योग्य वेळी उपचार सुरू करू शकतात. PCOD किंवा PCOS बद्दल शंका असल्यास नेहमी तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला अवश्य घ्या.
कारणे आणि जोखीम घटक
PCOD होण्याची कारणे
- हार्मोनल असंतुलन: इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन यांसारख्या हार्मोन्समध्ये झालेल्या बदलांमुळे अंडी वेळेवर आणि योग्य प्रकारे न सोडली जाणे.
- अस्वस्थ आहार आणि जीवनशैली: जास्त तेलकट, तळलेले, प्रोसेस्ड फूड, व्यायामाचा अभाव आणि सतत बसून राहणे यामुळे अंडाशयाचे कार्य बिघडू शकते.
- आनुवंशिक कारणे: कुटुंबात इतर महिलांना PCOD असेल, तर पुढच्या पिढीतही ही समस्या होण्याचा धोका वाढतो.
PCOS होण्याची कारणे
- इन्सुलिन रेझिस्टन्स (इन्सुलिनचा कमी परिणाम): शरीरातील पेशी इन्सुलिनला व्यवस्थित प्रतिसाद देत नाहीत. त्यामुळे रक्तात इन्सुलिनचे प्रमाण वाढते आणि त्यासोबत पुरुष हार्मोन्स (अँड्रोजन्स) अधिक प्रमाणात तयार होतात.
- पुरुष हार्मोन्सची (अँड्रोजन्सची) वाढ: पुरुष हार्मोन्स जास्त प्रमाणात असल्यामुळे अंडोत्सर्ग योग्य प्रकारे होत नाही. यामुळे पाळी अनियमित होते, पिंपल्स वाढतात आणि चेहरा/शरीरावर अवांछित केस येऊ शकतात.
- आवंशिकता आणि स्थूलता (जास्त वजन): घरात अशा प्रकारच्या समस्या असलेल्या महिलांचा इतिहास असेल तर जीनच्या परिणामामुळे PCOS होण्याची शक्यता वाढते. त्यासोबतच जास्त वजन किंवा पोटाभोवती चरबी असल्यास हार्मोन्सचे असंतुलन आणि मेटाबॉलिक समस्या अजून गंभीर होऊ शकतात.
दोन्ही PCOD आणि PCOS या स्थितींवर जीन, हार्मोन्स आणि जीवनशैली यांचा एकत्रित परिणाम असतो, पण PCOS मध्ये मेटाबॉलिक (चयापचयाशी संबंधित) समस्या सामान्यतः अधिक गुंतागुंतीच्या असतात.
PCOD आणि PCOS चे निदान कसे केले जाते?
PCOD किंवा PCOS मध्ये शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांवर परिणाम दिसू शकतो आणि या स्थितीचे निदान साधारणपणे रक्त तपासण्या आणि इमेजिंग (सोनोग्राफी) यांच्या मदतीने केले जाते. निदानाच्या प्रक्रियेत स्त्रीरोग तज्ज्ञ सर्वप्रथम लक्षणांबद्दल विचारतात जसे की पाळी अनियमित होणे किंवा चुकणे, चेहऱ्यावर, छातीवर किंवा पाठीवर पुरुषांसारखे अवांछित केस येणे, चेहऱ्यावर सतत पिंपल्स येणे किंवा डोक्याचे केस विरळ होणे. यासोबतच डॉक्टर तुमचा वैद्यकीय इतिहास, सध्या चालू असलेली आहार पाणी पिण्याची सवय, तुम्ही घेत असलेली डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवरील औषधे किंवा स्वतःहून घेतलेली औषधे आणि व्हिटॅमिन्ससह इतर सप्लिमेंट्स यांचीही सविस्तर माहिती घेतात.
PCOD किंवा PCOS चे निदान करण्यासाठी स्त्रीरोग तज्ज्ञ साधारणपणे पुढील गोष्टी तपासतात:
- वैद्यकीय इतिहास: मासिक पाळीतील अनियमितता, वजनात अचानक बदल, पिंपल्स, शरीरावर जास्त केस येणे याबद्दल सविस्तर माहिती.
- शारीरिक तपासणी: वजन आणि उंचीच्या आधारावर BMI पाहणे, त्वचा आणि केसांची स्थिती पाहणे (पिंपल्स, केस गळणे, काळपट पडलेली त्वचा इ.).
- रक्त तपासण्या: हार्मोन्सची पातळी मोजण्यासाठी जसे टेस्टोस्टेरॉन, LH, FSH, इन्सुलिन इ. यांद्वारे हार्मोनल बिघाड आहे का ते समजते.
- अल्ट्रासाऊंड (सोनोग्राफी): अंडाशयांचा आकार वाढलेला आहे का, त्यात लहान-लहान सिस्ट (फॉलिकल्स) आहेत का, हे पाहण्यासाठी.
- पेल्विक तपासणी: इतर स्त्रीरोगांच्या शक्यता कमी/नाकारण्यासाठी काही वेळा पेल्विक तपासणी केली जाऊ शकते.
PCOD किंवा PCOS चे वेळेवर निदान होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामुळे योग्य वेळी PCOS किंवा PCOD उपचार सुरू करता येतात आणि भविष्यात होणारे दीर्घकालीन दुष्परिणाम टाळता येतात.
अधिक जाणून घ्या- PCOS/PCOD मध्ये काय करावे आणि काय टाळावे
उपचार आणि व्यवस्थापनाचे पर्याय
जीवनशैलीत बदल
दोन्ही स्थितींमध्ये (PCOD आणि PCOS) सगळ्यात महत्त्वाची आणि पहिली संरक्षणरेषा म्हणजे सुदृढ जीवनशैली ठेवणे.
- संतुलित आहार आणि नियमित व्यायाम: रोज हलका, मध्यम व्यायाम करणे आणि पौष्टिक, संतुलित आहार घेणे हार्मोन्सचे संतुलन राखायला मदत करते आणि अंडोत्सर्ग सुधारू शकतो.
- वजन नियंत्रण: एकूण वजनातील केवळ 5-10% घट झाली तरी अनेक लक्षणे कमी होऊ शकतात आणि मासिक पाळीचे चक्र पुन्हा नियमित होण्यास मदत होते.
- तणाव कमी करणे: योग, ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम यांसारख्या पद्धतींनी तणाव (कॉर्टिसोल) कमी झाला, तर हार्मोन्सचे संतुलन सुधारण्यास मदत होते.
आरोग्यदायी जीवनशैलीच्या सवयींमुळे इन्सुलिन सेंसिटिव्हिटी वाढते आणि हार्मोन्स अधिक संतुलित राहतात, जे PCOD/PCOS दोन्हीसाठी खूप महत्त्वाचे आहे.
वैद्यकीय उपचार
उपचार कोणता घ्यायचा हे लक्षणे, गर्भधारणेची योजना आहे का नाही, आणि स्थिती किती गंभीर आहे यावर अवलंबून असते:
- गोळ्यांनी पाळी नियंत्रण (birth control pills): या गोळ्यांमुळे मासिक पाळीचे चक्र नियमित होऊ शकते, तसेच चेहऱ्यावरचे पिंपल्स व अवांछित केस कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
- पुरुष हार्मोन्स कमी करणारी औषधे (anti-androgen): अशा औषधांनी पुरुष हार्मोन्सची पातळी कमी करण्यास मदत होते, ज्यामुळे चेहऱ्यावर/शरीरावरची जास्त केसांची वाढ (हिरसुटिझम) आणि केस विरळ होणे यांसारखी लक्षणे कमी होऊ शकतात.
- इन्सुलिन रेझिस्टन्ससाठी औषधे (उदा. मेटफॉर्मिन): काही औषधे इन्सुलिन सेंसिटिव्हिटी सुधारतात, रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवतात आणि काही प्रकरणांत अंडोत्सर्ग पुन्हा सुरू होण्यास मदत करतात.
- गर्भधारणेसाठी फर्टिलिटी उपचार: गर्भधारणा हवी असेल तर विशेष औषधे, अंडोत्सर्ग वाढवणारे उपचार किंवा असिस्टेड रिप्रोडक्टिव्ह ट्रीटमेंट्स वापर करून PCOD/PCOS असलेल्या महिलांना गर्भधारणा करण्यात मदत केली जाऊ शकते.
- अंडाशयावर लहान शस्त्रक्रिया (ओव्हेरियन ड्रिलिंग/लॅप्रोस्कोपी): हे पर्याय फार क्वचित सुचवले जातात, आणि तेही फक्त अशा PCOS प्रकरणांमध्ये जे औषधांना अजिबात प्रतिसाद देत नाहीत.
PCOD उपचार असो वा PCOS उपचार, नेहमी वैयक्तिक स्वरूपाचा (कस्टमाइज्ड) असायला हवा. प्रत्येक महिलेची लक्षणे, वय, वजन, गर्भधारणेची योजना आणि इतर आजार वेगळे असतात, म्हणून तज्ज्ञ डॉक्टरच तुमच्यासाठी योग्य उपचारयोजना ठरवू शकतात.
अधिक जाणून घ्या - PCOD आणि गर्भधारणा: PCOD असतानाही गर्भधारणा कशी होऊ शकते?
निष्कर्ष
PCOD आणि PCOS मधला फरक समजून घेणे हे तुमच्या प्रजनन आरोग्य आणि एकूणच शरीराच्या आरोग्याची काळजी घेण्याचे पहिले महत्त्वाचे पाऊल आहे. या दोन्ही स्थितींमध्ये मुख्य फरक त्यांच्या तीव्रतेत, जोखीम घटकांमध्ये आणि आरोग्यावर होणाऱ्या दीर्घकालीन परिणामांमध्ये दिसतो. चांगली गोष्ट म्हणजे योग्य निदान, हेल्दी लाइफस्टाइल चॉइसेस, आणि वेळेत केलेले मेडिकल इंटरव्हेन्शन यांच्या मदतीने PCOD आणि PCOS दोन्ही छानपणे मॅनेज करता येतात. वेळेवर लक्ष दिल्यास लक्षणे कमी होतात आणि मोठ्या गुंतागुंती टाळता येतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
PCOD मुळे पुढे जाऊन PCOS होतो का?
सरळ अर्थाने PCOD “PCOS मध्ये बदलतो” असे नाही, पण दोन्हीमध्ये काही समान जोखीम घटक असतात.
PCOD आणि PCOS यापैकी कोणती स्थिती अधिक गंभीर मानली जाते?
साधारणपणे PCOS ही अधिक गुंतागुंतीची आणि दीर्घकालीन स्थिती मानली जाते, कारण ती प्रजनन आरोग्यासोबतच मधुमेह, हृदयविकार इत्यादींचा धोका वाढवू शकते.
PCOD किंवा PCOS असताना मी गर्भधारणा करू शकते का?
हो, अनेक महिलांनी PCOD किंवा PCOS असतानाही गर्भधारणा केली आहे. कधी जीवनशैलीतील बदलांनी, तर कधी फर्टिलिटी उपचारांच्या मदतीने हे शक्य होते. तज्ज्ञांचा सल्ला महत्त्वाचा आहे.
PCOD चे निदान कसे केले जाते?
अनियमित पाळी, पिंपल्स, वजनातील बदल, केसांची समस्या यांचा इतिहास, शारीरिक तपासणी, हार्मोन व इन्सुलिनच्या रक्त तपासण्या, तसेच अंडाशयांची सोनोग्राफी करून निदान केले जाते.
PCOD आणि PCOS या कायमच्या समस्या आहेत का?
ही दीर्घकालीन समस्या असली तरी, योग्य लाइफस्टाइल बदल आणि मेडिकल सपोर्टच्या मदतीने त्यांना चांगल्या प्रकारे मॅनेज करता येते.
PCOS ची लक्षणे कशी नियंत्रणात ठेवू?
वजन नियंत्रण, नियमित व्यायाम, PCOS डायट, तणाव कमी करणे आणि डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधे योग्य वेळेवर घेणे, या सगळ्यांचा एकत्र परिणाम होतो.
वजन कमी करण्यासाठी PCOD डाएट चार्ट काय असावा?
PCOS डायटमध्ये जास्त भाज्या, फळे, पूर्ण धान्ये, पुरेसे प्रोटीन , चांगल्या फॅट्स (जसे सुकेमेवे, बिया) आणि कमी साखर व रिफाइंड मैदा/तळलेले पदार्थ, असा संतुलित आहार उपयुक्त ठरतो.