पुरुषांमध्ये वंध्यत्वाची चिन्हे: लक्षणे, कारणे आणि उपचार कधी घ्यावेत?

भूमिका

जगभरात सुमारे 15% दांपत्यांना वंध्यत्वाचा सामना करावा लागतो आणि प्रोफेशनल्सच्या मते जवळजवळ अर्ध्या केसेसमध्ये पुरुष-संबंधित कारणेही सहभागी असतात. अडचण अशी की, जोपर्यंत एखादा पुरुष फॅमिली प्लॅनिंग सुरू करण्याचा प्रयत्न करत नाही, तोपर्यंत त्याला समस्या असू शकते याची जाणीवच होत नाही. पुरुष वंध्यत्वाची अनेक कारणे असू शकतात, त्यामुळे त्याची बेसिक माहिती, कारणे आणि जोखीमेची माहिती असणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून वेळेत मदत आणि उपचार घेतले जाऊ शकतील.

या लेखात आपण पुरुषांमध्ये वंध्यत्वाची चिन्हे कोणती, कोणती लक्षणे दुर्लक्ष करू नयेत, कोणत्या सामान्य समस्या यामागे असू शकतात आणि डॉक्टरांकडे कधी जाणे योग्य ठरते, याबद्दल माहिती घेऊ. ही संकेत सुरुवातीच्या टप्प्यावरच समजली, तर पुरुष वेळेत तपासणी आणि उपचार करून गर्भधारणेची शक्यता सुधारू शकतात.

पुरुषांमध्ये वंध्यत्व म्हणजे काय?

• पुरुष वंध्यत्व ही अशी स्थिती आहे, ज्यात एखाद्या पुरुषाची जोडीदार 12 महिने नियमित आणि असुरक्षित लैंगिक संबंध करूनही गर्भधारणा करू शकत नाही, तर ते पुरुष वंध्यत्व मानले जाते. यामागची सर्वात सामान्य कारणे म्हणजे वीर्यामधील शुक्राणूंची संख्या कमी असणे, शुक्राणूंची हालचाल (मोटिलिटी) कमी असणे, शुक्राणूंचा आकार असामान्य असणे किंवा प्रजनन मार्गात (रिप्रोडक्टिव्ह ट्रॅक्ट) काही अडथळा किंवा संरचनात्मक समस्या असणे.
• महिलांच्या तुलनेत पुरुषांमध्ये वंध्यत्वाची लक्षणे स्पष्टपणे दिसत नाहीत जी लगेच प्रजननक्षमतेतील अडचण दर्शवतात. सुरुवातीच्या टप्प्यात पुरुष वंध्यत्वाची चिन्हे खूप हलकी किंवा अजिबात न दिसणारी असू शकतात. अनेकदा शुक्राणूंची गुणवत्ता कमी असू शकते परंतु पुरुषाच्या एकूण आरोग्यात किंवा लैंगिक क्षमतेत फारसा बदल जाणवत नाही. बहुतांश प्रकरणांत महिनोनमहिने प्रयत्न करूनही गर्भधारणा होत नाही, हेच एकमेव लक्षण असते.
• शुक्राणूंची संख्या, त्यांची हालचाल किंवा आकार यांतील बिघाड फक्त तेव्हाच समजतो, जेव्हा वीर्याची (सीमन) तपासणी मायक्रोस्कोपखाली केली जाते. प्रत्येक वेळी या समस्यांमध्ये बाहेरून दिसणारी लक्षणे असतीलच असे नाही, त्यामुळे जर एक वर्ष प्रयत्न केल्यानंतरही गर्भधारणा होत नसेल, तर दांपत्याने डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरतो. लवकर तपासणी आणि योग्य उपचार यामुळे गर्भधारणेची शक्यता वाढते आणि डॉक्टर योग्य फर्टिलिटी प्लॅन सुचवू शकतात.

पुरुष वंध्यत्वाची कारणे

पुरुषांमध्ये वंध्यत्व अनेक प्रकारच्या शारीरिक, हार्मोनल आणि जीवनशैलीशी संबंधित कारणांमुळे होऊ शकते. योग्य उपचार करण्यासाठी हे समजून घेणे गरजेचे असते की समस्येची मूळ जड काय आहे.

• अंडकोष लहान, कडक असणे किंवा पूर्णपणे खाली न उतरलेले असणे: खूप लहान, कडक किंवा जन्मापासून स्क्रोटममध्ये पूर्णपणे न उतरलेले अंडकोष, शुक्राणू निर्मिती कमी करू शकतात आणि वंध्यत्वाचे कारण ठरू शकतात.
• जुने किंवा गंभीर इन्फेक्शनचा इतिहास: पुबर्टीनंतर झालेला मम्प्स सारखा आजार किंवा दुर्लक्षित राहिलेले सेक्शुअली ट्रान्समिटेड इन्फेक्शन्स (STIs) प्रजनन मार्गाला नुकसान पोहोचवू शकतात आणि शुक्राणू निर्मितीवर परिणाम करू शकतात.
• शुक्राणूंची संख्या कमी होणे (ओलिगोस्पर्मिया): जेव्हा वीर्यामध्ये असलेल्या शुक्राणूंची संख्या सामान्यपेक्षा कमी असते, तेव्हा त्याला ओलिगोस्पर्मिया म्हणतात. हे पुरुष वंध्यत्वाच्या सर्वात सामान्य कारणांपैकी एक आहे.
• शुक्राणूंची हालचाल कमी होणे (अस्थेनोझोस्पर्मिया): अनेकदा शुक्राणूंची पुढे जाण्याची किंवा अंड्यापर्यंत पोहण्याची क्षमता कमी असते. याला कमी मोटिलिटी म्हणतात. यामुळे गर्भधारणेची शक्यता घटते.
• शुक्राणूंचा असामान्य आकार (टेराटोझोस्पर्मिया): जेव्हा बहुतेक शुक्राणूंचा आकार असामान्य असतो, जसे की डोक्याचा आकार चुकीचा असणे, मधला भाग नीट न बनलेला असणे किंवा शेपटीत दोष असणे, तेव्हा याला टेराटोझोस्पर्मिया म्हणतात. अशा विकृत आकाराच्या शुक्राणूंना अंड्याच्या बाह्य आवरणाला भेदून त्याला फलित करणे कठीण जाते.
• हार्मोनल असंतुलन: शुक्राणू तयार होण्याच्या प्रक्रियेवर केवळ अंडकोषच नव्हे तर हायपोथॅलॅमस, पिट्यूटरी, आणि थायरॉईड, अ‍ॅड्रिनलसारख्या इतर ग्रंथींचे हार्मोनसुद्धा प्रभाव टाकतात. या हार्मोन्समध्ये गडबड झाल्यास टेस्टोस्टेरोनचे प्रमाण आणि शुक्राणू निर्मिती दोन्हीवर परिणाम होतो आणि वंध्यत्वाची समस्या उद्भवू शकते.
• वैरिकोसील: वैरिकोसीलमध्ये स्क्रोटममधील नसांमध्ये सूज येते. त्यामुळे त्या भागाचे तापमान वाढू शकते आणि अंडकोषाला मिळणाऱ्या रक्तपुरवठ्यात बदल होऊ शकतो. यामुळे शुक्राणूंची संख्या, गुणवत्ता आणि कार्यक्षमता, तिन्हीवर परिणाम होऊ शकतो.
• जेनेटिक किंवा इतर वैद्यकीय आजार: मधुमेह, थायरॉईडचे आजार, सिस्टिक फायब्रॉसिस यांसारख्या काही दीर्घकाळ चालणाऱ्या आजारांचा संबंधही पुरुष वंध्यत्वाशी जोडला गेला आहे. जेनेटिक डिफेक्ट्समुळे सुद्धा पुरुषांमध्ये वंध्यत्व दिसू शकते.
• जीवनशैलीशी संबंधित कारणे: सिगारेट ओढणे, जास्त प्रमाणात दारू पिणे, नशेच्या पदार्थांचा वापर, ॲनाबॉलिक स्टेरॉइड्स घेणे, लठ्ठपणा, या सर्व गोष्टी शुक्राणूंची संख्या आणि गुणवत्ता दोन्ही कमी करू शकतात.

थोडक्यात, पुरुष वंध्यत्व बहुतेकदा एका कारणामुळे नव्हे, तर अनेक कारणांच्या एकत्र परिणामामुळे निर्माण होते. त्यामुळे गर्भधारणेत उशीर होत असेल, तर अंदाज बांधत बसण्यापेक्षा तज्ञ डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे अधिक सुरक्षित आणि फायद्याचे आहे.

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा

पुरुषांमध्ये वंध्यत्व ओळखणे नेहमी सोपे नसते. बहुतेक लक्षणे खूप हलकी किंवा अजिबात न दिसणारी असतात, त्यामुळे पुरुष अनेकदा मदत घेण्यात उशीर करतात. साधारणपणे पहिला संकेत तेव्हाच दिसतो, जेव्हा दांपत्य अनेक महिन्यांपर्यंत नियमित, असुरक्षित लैंगिक संबंध ठेवूनही गर्भधारणा करू शकत नाही.

जर पुरुषांना वंध्यत्वाची शक्य कारणे आणि उपलब्ध उपचार समजले, तर ते वेळेवर तपासणी आणि उपचारासाठी पुढे येऊ शकतात. लवकर निदान केल्यास योग्य उपचाराची शक्यता वाढते. पुरुषांनी खालील स्थितींमध्ये डॉक्टर किंवा फर्टिलिटी प्रोफेशनल्सचा सल्ला नक्की घ्यावा:

• 12 महिने नियमित, असुरक्षित लैंगिक संबंध असूनही गर्भधारणा न होणे (प्रजननक्षमतेतील अडचणीचे सर्वात सामान्य आणि महत्त्वाचे लक्षण आहे).
• अंडकोषाला इजा किंवा ऑपरेशनचा इतिहास (त्यामुळे शुक्राणू तयार होण्यावर किंवा त्यांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो).
• जोडीदाराला वारंवार गर्भपात होणे (कधी कधी यामागे अनुवंशिक कारणे किंवा शुक्राणूंच्या गुणवत्तेशी संबंधित मोठी समस्या असू शकते).
• इरेक्शन किंवा स्खलनाशी संबंधित समस्या (इरेक्शन न होणे किंवा टिकून न राहणे, वीर्याची मात्रा खूप कमी असणे, अकाली किंवा खूप उशिरा स्खलन होणे).
• अंडकोषात गाठ, सूज किंवा सतत वेदना, आकार बदललेला वाटणे, हे एखाद्या अंतर्गत समस्येचे संकेत असू शकतात, ज्याचा परिणाम प्रजननक्षमतेवरही होऊ शकतो.
• दीर्घकाळ चालू असलेले आजार जसं की डायबिटीज, आर्थ्रायटिस अनेकदा प्रजनन आरोग्यावरही परिणाम करू शकतात.
• हायपोथायरॉईडिझम, खूप कमी टेस्टोस्टेरोन स्तर किंवा अन्य हार्मोनल गडबड, या सर्व गोष्टी शुक्राणू निर्मिती आणि लैंगिक आरोग्यावर परिणाम करतात, त्यामुळे अशा स्थितीत प्रजननक्षमतेची तपासणी करणे योग्य ठरते.

थोडक्यात, जर आपल्याला किंवा आपल्या जोडीदाराला गर्भधारणेत अडचण येत असेल किंवा वर दिलेल्या चिन्हांपैकी कोणतेही लक्षण जाणवत असेल, तर अंदाज लावण्याऐवजी किंवा विलंब न करता योग्य डॉक्टर किंवा फर्टिलिटी तज्ञांकडे जाऊन स्पष्ट तपासणी करणे हेच सर्वात योग्य पाऊल आहे.

पुरुष वंध्यत्वाची तपासणी कशी केली जाते?

कारण पुरुषांमध्ये वंध्यत्वाची प्रारंभिक लक्षणे बहुतेकदा खूप सौम्य किंवा अजिबात न दिसणारी असतात, त्यामुळे खरा कारण समजण्यासाठी तपासणी करणे गरजेचे असते. साधारणपणे फर्टिलिटी प्रोफेशनल काही विशिष्ट चाचण्यांची शिफारस करतात, ज्यातून समस्या नेमकी कुठे आहे हे समजू शकते. चला, एकेक करून या मुख्य चाचण्या पाहूया:

1. वीर्य तपासणी (Semen Analysis)

ही पुरुष वंध्यत्वाची सर्वात पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची चाचणी असते. यात लॅबमध्ये वीर्याचे नमुने घेऊन तीन मुख्य बाबी तपासल्या जातात: शुक्राणूंची संख्या, शुक्राणूंची हालचाल आणि शुक्राणूंचा आकार आणि बनावट.

2. DFI (DNA Fragmentation Index)

DFI मोजतो की शुक्राणूंच्या DNA मध्ये किती डॅमेज झाले आहे, जे अनेकदा ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेसमुळे होते. कधी -कधी वीर्य तपासणीची रिपोर्ट सामान्य दिसते, पण DFI वाढलेला असतो. DFI जास्त असल्यास वारंवार गर्भधारणेत अडचण येऊ शकते.

3. हार्मोन्सची तपासणी

रक्त तपासणीद्वारे FSH (Follicle-Stimulating Hormone), LH (Luteinizing Hormone) आणि टेस्टोस्टेरोन यांसारख्या हार्मोन्सचे स्तर पाहिले जातात. या हार्मोन्समध्ये गडबड असल्यास शुक्राणू तयार होण्याच्या प्रक्रियेवर थेट परिणाम होतो आणि हे पुरुष वंध्यत्वाच्या मुख्य कारणांपैकी एक असू शकते.

4. अंडकोषाचा अल्ट्रासाऊंड

ही तपासणी अंडकोष आणि स्क्रोटम (अंडकोषांची थैली) यांचा अल्ट्रासाऊंड असतो. यामधून संरचनात्मक समस्या, अडथळे किंवा वैरिकोसील (अंडकोषातील नसांचा सूज) यांसारख्या स्थिती शोधता येतात, ज्या शुक्राणूंची गुणवत्ता आणि त्यांची निर्मिती क्षमता यावर परिणाम करू शकतात.

5. अनुवंशिक तपासणी

काही प्रकरणांत प्रजननक्षमतेची समस्या अनुवंशिक असू शकते. जेनेटिक टेस्टिंगद्वारे क्रोमोसोम्सशी संबंधित गडबड किंवा Klinefelter Syndrome सारख्या स्थिती ओळखता येतात, ज्यामुळे पुरुष घटकामुळे होणाऱ्या वंध्यत्वाचे कारण स्पष्ट होते आणि योग्य निदान करता येते.

6. इन्फेक्शन आणि STI तपासणी

काही इन्फेक्शन्स प्रजनन मार्गाला नुकसान पोहोचवू शकतात किंवा स्पर्मचा मार्गात अडथळा निर्माण करू शकतात. STI स्क्रीनिंग आणि इतर इन्फेक्शन्सच्या तपासण्या केल्याने अशा पसरणारे आजार शोधले जाऊ शकतात. या पैकी अनेक इन्फेक्शन्सचे उपचार शक्य असतात आणि वेळेत निदान-उपचार केल्यास प्रजननक्षमतेवर होणारा नकारात्मक परिणाम कमी करता येतो.

पुरुष वंध्यत्वाचा उपचार शक्य आहे का?

होय, बहुतेक प्रकरणांत पुरुष वंध्यत्वाचा उपचार शक्य असतो. उपचार किती प्रभावी ठरेल, हे मूळ कारणावर अवलंबून असते. अनेक पुरुषांमध्ये वंध्यत्वाची लक्षणे खूप हलकी किंवा लपलेली असतात, जसे वारंवार प्रयत्न करूनही गर्भ न ठरणे किंवा लैंगिक आरोग्यात काही बदल जाणवणे. काहींमध्ये अंडकोषदुखी, हार्मोनल गडबड अशी अधिक स्पष्ट लक्षणेही आढळू शकतात. सुरुवातीची पायरी म्हणजे योग्य वैद्यकीय तपासणी, कारण अनेकदा पुरुष हे प्रारंभिक संकेत गंभीरतेने घेत नाहीत.

डॉक्टर सहसा पुरुष वंध्यत्वाच्या कारण शोधतांना अनेक गोष्टी तपासतात जसे की हार्मोन्सची पातळी, प्रजनन मार्गात (रिप्रोडक्टिव्ह ट्रॅक्ट) काही संरचनात्मक समस्या, शरीरात इन्फेक्शन किंवा सीमन अॅनालिसिसमध्ये दिसणारे काही दोष. एकदा नेमकं कारण समोर आलं की त्यानुसार उपचार ठरवले जातात. काही वेळा शुक्राणूंचे आरोग्य सुधारण्यावर भर दिला जातो, तर काही वेळा शरीरातील संरचनात्मक समस्या दुरुस्त केली जाते आणि जर सीमन अॅनालिसिसमध्ये स्पर्म दिसत नसेल तर एडवांस्ड रिप्रोडक्टिव टेक्नोलॉजीचा उपयोग केला जातो.

साधारणपणे पुरुष वंध्यत्वाच्या उपचारांसाठी खालील पर्याय उपलब्ध असतात:

• लाइफस्टाईल बदल: संतुलित आणि पौष्टिक आहार, नियमित व्यायाम, ताण कमी करणे, धूम्रपान सोडणे आणि दारू कमी किंवा बंद करणे, यामुळे शुक्राणूंची गुणवत्ता सुधारू शकते.
• औषधे किंवा हार्मोन थेरपी: अनेकदा हार्मोनल असंतुलन किंवा अन्य समस्या सुधारण्यासाठी डॉक्टर औषधे किंवा हार्मोन थेरपी देतात, ज्यामुळे शुक्राणू निर्मितीची प्रक्रिया सुधारू शकते.
• सर्जरी: काही प्रकरणांत ऑपरेशनची गरज भासू शकते, जसे वैरिकोसीलची सर्जरी करणे किंवा शुक्राणूंच्या मार्गातील अडथळा दूर करणे, जेणेकरून नैसर्गिकरीत्या प्रजनन क्षमता परत येऊ शकेल.
• सहायक प्रजनन तंत्र (ART): IVF (In Vitro Fertilisation) किंवा ICSI (Intracytoplasmic Sperm Injection) सारख्या तंत्रांचा उपयोग त्या स्थितीत केला जातो, जिथे शुक्राणूंची संख्या किंवा गुणवत्ता गंभीररीत्या प्रभावित असते. या तंत्रांच्या मदतीने खूप कमी किंवा कमकुवत शुक्राणू असतानाही गर्भधारणेची शक्यता निर्माण करता येते.

योग्य वेळी तपासणी, योग्य उपचार आणि डॉक्टरांचे मार्गदर्शन यांसह वंध्यत्वाचा सामना करणाऱ्या बहुतेक पुरुषांसाठी वडील बनण्याची चांगली संधि मिळते.

निष्कर्ष

पुरुषांमध्ये वंध्यत्वाची चिन्हे अनेकदा बाहेरून सहज दिसत नाहीत किंवा इतकी सौम्य असतात की तपासणी केल्या शिवाय लक्षात येत नाही. त्यामुळे पुरुषांनी वेळेत याबद्दल जागरूक राहणे गरजेचे आहे. जर प्रारंभिक लक्षणे समजून योग्य वेळी तपासणी करून घेतली आणि उपचार सुरू केले, तर गर्भधारणेची शक्यता खूप वाढू शकते.

जर आपण, आपला जोडीदार किंवा कुटुंबातील कोणालाही फर्टिलिटीशी संबंधित अडचणी असतील, तर वाट पाहत बसू नका. शक्य तितक्या लवकर फर्टिलिटी तज्ञांचा सल्ला घ्या. Indira IVF मध्ये आमचे एक्स्पर्ट डॉक्टर्स एडवांस्ड डायग्नॉस्टिक पद्धती वापरतात आणि मेल फर्टिलिटी प्रॉब्लेम्स लक्षात घेऊन प्रत्येकासाठी वेगळा ट्रीटमेंट प्लान तयार करतात. यामुळे कपलला आई वडील बनण्याची सर्वोत्तम संधी मिळते.