Overview
అండాశయ సిస్టులు (Ovarian Cysts) అంటే వినగానే భయపడాల్సిన పనిలేదు. సింపుల్గా చెప్పాలంటే, ఇవి మహిళల అండాశయం పైన లేదా లోపల ఏర్పడే చిన్న చిన్న నీటి బుడగలు లేదా సంచుల్లాంటివి. సాధారణంగా ప్రతి నెలా పీరియడ్స్ సమయంలో అండం విడుదలయ్యేటప్పుడు, దాన్ని మోసుకెళ్లే చిన్న గుళికల నుండి ఇవి సహజంగానే ఏర్పడతాయి. అండాశయం తన పని తాను చేసుకుపోతున్నప్పుడు వచ్చేవి కాబట్టి వీటిని 'ఫంక్షనల్ సిస్టులు' (Functional Cysts) అని పిలుస్తారు. శుభవార్త ఏంటంటే, చాలాసార్లు ఇవి మనకు తెలియకుండానే వచ్చి, ఎలాంటి హానీ చేయకుండా, కొన్నాళ్లకు వాటికవే మాయమైపోతాయి. కానీ, కొన్ని సందర్భాల్లో ఇవి సైజులో పెద్దవై పొట్ట కింద నొప్పి రావడం, పక్కన ఉన్న పేగులు లేదా మూత్రనాళాలపై ఒత్తిడి తేవడం, లేదా నెలసరిని గందరగోళం చేయడం వంటివి జరుగుతాయి. ఈ ఆర్టికల్లో, అసలు ఈ సిస్టులు ఎందుకు వస్తాయి? ఏయే కారణాలు వీటిని ప్రభావితం చేస్తాయి? అన్ని వయస్సుల వారు ఎలాంటి జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి? అనే విషయాలను మనం క్లియర్గా మాట్లాడుకుందాం.
ఓవేరియన్ సిస్టుల కారణాలు: సాధారణంగా మనకు కనిపించే ముఖ్య కారణాలు
చాలామంది మహిళల్లో ఓవేరియన్ సిస్టులు కామన్. ఇవి క్యాన్సర్ గడ్డలు కావు, హానికరమైనవి అంతకన్నా కావు. కానీ అరుదుగా ఇవి మరీ పెద్దవైతే మాత్రం ప్రెగ్నెన్సీకి ఇబ్బంది కలిగించవచ్చు లేదా నొప్పిని పుట్టించవచ్చు. అసలు ఈ సిస్ట్ ఎందుకు ఏర్పడింది అనే దాన్ని బట్టే, “దీన్ని వదిలేయాలా? లేక మందులు వాడాలా?” అనేది డాక్టర్లు నిర్ణయిస్తారు. ఇప్పుడు ఆ ముఖ్య కారణాలను వివరంగా చూద్దాం:
1. సహజంగా ఏర్పడే సిస్టులు (ఫంక్షనల్ సిస్టులు)
సిస్టులు రావడానికి అత్యంత ప్రధాన కారణం ఇదే. ఇవి రెండు రకాలుగా ఉంటాయి:
- Follicular cysts: ప్రతి నెలా అండాశయంలో ఒక గుళిక (Follicle) పెరిగి పగిలి అండాన్ని బయటకు పంపాలి. ఒకవేళ అది సరిగ్గా తెరుచుకోకపోతే, అందులో ద్రవం అలాగే ఉండిపోయి సిస్టులా మారుతుంది.
- Corpus luteum cysts: అండాన్ని విడుదల చేశాక ఆ గుళిక ముడుచుకుపోవాలి. కానీ కొన్నిసార్లు అది మూసుకుపోయి, అందులో రక్తం లేదా ద్రవం నిండిపోతుంది. దీన్నే కార్పస్ ల్యూటియం సిస్ట్ అంటారు.
2. హార్మోన్ల గందరగోళం
మన శరీరంలో ఈస్ట్రోజెన్, ప్రొజెస్టెరోన్ అనే హార్మోన్లు కరెక్ట్ బ్యాలెన్స్లో ఉంటేనే నెలసరి సక్రమంగా ఉంటుంది. ఈ బ్యాలెన్స్ తప్పితే అండం విడుదలయ్యే ప్రాసెస్ దెబ్బతింటుంది. మనం తీసుకునే ఫుడ్, స్ట్రెస్, ఇతర ఆరోగ్య సమస్యలు హార్మోన్లను డిస్టర్బ్ చేసి సిస్టులు వచ్చేలా చేస్తాయి.
3. గర్భధారణతో (Pregnancy) వచ్చే సిస్టులు
ప్రెగ్నెన్సీ వచ్చిన కొత్తలో, కడుపులోని బిడ్డకు ప్లాసెంటా ఏర్పడే వరకు పోషణ ఇవ్వడానికి అండాశయంలో ఒక సిస్ట్ లాంటి నిర్మాణం (Corpus Luteum) ఏర్పడుతుంది. ఇది బిడ్డకు రక్షణగా ఉండే ప్రొజెస్టెరోన్ని రిలీజ్ చేస్తుంది. ఇది మంచిదే, కానీ కొన్నిసార్లు అలాగే ఉండిపోవచ్చు.
4. ఎండోమెట్రియాసిస్
సాధారణంగా గర్భాశయం లోపల ఉండాల్సిన పొర బయటకు వచ్చి అండాశయాల మీద పెరుగుతుంది. దీనివల్ల వచ్చే సిస్టులు చాలా నొప్పిని కలిగిస్తాయి. వీటిలో పాత రక్తం నిండి ఉండటం వల్ల వీటిని “చాక్లెట్ సిస్టులు” అంటారు. ఇవి వాటంతట అవి పోవు, కచ్చితంగా ట్రీట్మెంట్ కావాలి.
5. ఇన్ఫెక్షన్లు
పెల్విక్ ఏరియాలో వచ్చిన ఇన్ఫెక్షన్లు సరిగా చికిత్స చేయకపోతే చీముతో నిండిన గడ్డలుగా మారి సిస్టుల మాదిరిగా కనిపించవచ్చు. ఇవి అండాశయాల వరకు వ్యాపించి సమస్యలు సృష్టించవచ్చు.
వయస్సుతో సంబంధం ఉన్న అండాశయ సిస్టుల కారణాలు
అండాశయ సిస్టుల కారణాల్లో వయస్సు కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. మహిళ వయస్సు ఆధారంగా సిస్టు సాధారణమా లేదా ప్రత్యేక వైద్య పర్యవేక్షణ అవసరమా అన్నది నిర్ణయించవచ్చు.
1. యౌవనదశ (Teens) మరియు యువతులు
- నెలసరి మొదలైన మొదటి సంవత్సరాల్లో తాత్కాలిక సిస్టులు సాధారణం.
- హార్మోన్ మార్పుల వల్ల అండం సరిగ్గా విడుదల కాక సిస్టులు ఏర్పడతాయి.
- ఈ దశలో పాలీసిస్టిక్ ఓవరీ సిండ్రోమ్ (PCOS) కూడా కనిపించవచ్చు.
- స్ట్రెస్, నిద్రలేమి, జంక్ ఫుడ్ హార్మోన్లను మరింతగా డిస్టర్బ్ చేస్తాయి.
- చాలా సిస్టులు కాలక్రమేణా అవే తగ్గిపోతాయి.
2. పెళ్లి వయసు మరియు పెద్దవయసు (Reproductive Age)
- ఎండోమెట్రియాసిస్ వల్ల సిస్టులు రావడం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
- IVF వంటి ట్రీట్మెంట్లలో మందుల వల్ల టెంపరరీ సిస్టులు రావచ్చు.
- రెగ్యులర్ పీరియడ్స్ లేని మహిళల్లో సిస్టులు పదే పదే రావచ్చు.
3. మెనోపాజ్ దగ్గర పడుతున్నప్పుడు
- మెనోపాజ్ సమయంలో హార్మోన్లు అస్థిరంగా ఉండి సిస్టుల అవకాశాలు పెరుగుతాయి.
- ఈ వయస్సులో వచ్చే సిస్టులను జాగ్రత్తగా గమనించాలి.
సిస్టులు రావడానికి కారణమయ్యే ఇతర జబ్బులు
కొన్ని తీవ్రమైన వైద్య సమస్యల వల్ల కూడా అండాశయ సిస్టులు ఏర్పడతాయి:
- ఎండోమెట్రియాసిస్ వల్ల వచ్చే సిస్టులు తీవ్రమైన నొప్పిని కలిగిస్తాయి.
- పాలీసిస్టిక్ ఓవరీ సిండ్రోమ్ (PCOS)
- థైరాయిడ్ మరియు మెటబాలిక్ రుగ్మతలు
- శ్రోణి మండల వాపు (PID)
అండాశయ సిస్టుల రిస్క్ ఎవరికి ఎక్కువ? (ప్రమాదాన్ని పెంచే అంశాలు)
కింది పరిస్థితులు ఉన్నవారిలో సిస్టులు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువ:
- క్రమం తప్పిన పీరియడ్స్
- అధిక బరువు మరియు ఇన్సులిన్ రెసిస్టెన్స్
- ఫెర్టిలిటీ మందుల వినియోగం
- వంశపారంపర్యం: PCOD లేదా ఎండోమెట్రియాసిస్ ఫ్యామిలీ హిస్టరీ
ముందుగానే అవగాహన, శరీర మార్పులపై శ్రద్ధ, అవసరమైతే వైద్య సలహా తీసుకోవడం ద్వారా ఈ సమస్యను సమయానికి నియంత్రించుకోవచ్చు.
సిస్టుల గురించి ఎప్పుడు ఆందోళన చెందాలి?
చాలా సిస్టులు వాటంతట అవే తగ్గుతాయి, కానీ మీకు కింద చెప్పిన లక్షణాలు కనిపిస్తే మాత్రం సొంత వైద్యం మానేసి వెంటనే డాక్టర్ ని కలవాలి:
| హెచ్చరిక సూచన | ఎందుకు జాగ్రత్తగా ఉండాలి |
|---|---|
| సిస్ట్ తగ్గకుండా అలాగే ఉండటం లేదా ఇంకా పెద్దదవడం | రెండు మూడు నెలల తర్వాత స్కానింగ్ తీసినా సిస్ట్ సైజు తగ్గకపోగా ఇంకా పెరుగుతుంటే జాగ్రత్త పడాలి. అది వేరే ఏదైనా కణితి (Tumor) అయ్యే అవకాశం ఉండొచ్చు. |
| ఒక్కసారిగా తీవ్రమైన నొప్పి, జ్వరం, వాంతులు, తల తిరగడం | అకస్మాత్తుగా పొట్టలో భరించలేనంత నొప్పి, దాంతో పాటు జ్వరం, వాంతులు, కళ్లు తిరగడం వంటివి జరిగితే లోపల సిస్ట్ పగిలిపోయి ఉండొచ్చు లేదా అండాశయం మెలిక పడి (Torsion) ఉండొచ్చు. ఇది ఎమర్జెన్సీ! వెంటనే ఆసుపత్రికి వెళ్ళాలి. |
| చాలా ఎక్కువ రక్తస్రావంతో నెలసరి రావడం | పీరియడ్స్ అస్సలు టైంకి రాకపోవడం, వచ్చినా ఆగకుండా రక్తం పోవడం, పెద్ద పెద్ద గడ్డలు పడటం ఇవి హార్మోన్ల సమస్యకు లేదా గర్భాశయ సమస్యలకు సంకేతాలు. |
| సిస్టు వల్ల రోజువారీ పనులు కూడా చేసుకోలేకపోవడం | కనీసం నడవలేక, కూర్చోలేక, చిన్న చిన్న పనులు కూడా చేసుకోలేనంతగా పొట్టలో నొప్పి, అసౌకర్యం ఉంటే దాన్ని లైట్ తీసుకోకూడదు. |
ముగింపు
ఫైనల్ గా చెప్పేది ఏంటంటే, అండాశయ సిస్టులు సాధారణ అండోత్సర్గం నుంచీ, కొన్ని ప్రత్యేక వైద్య సమస్యల వరకు అనేక కారణాల వల్ల రావచ్చు. యువతులలో కనిపించే క్రియాత్మక సిస్టులు ఎక్కువగా తాత్కాలికం; సాధారణంగా ఎలాంటి హాని చేయకుండా స్వయంగా తగ్గిపోతాయి. కానీ నొప్పి, అసౌకర్యం, చక్రంలో గందరగోళం కొనసాగితే మాత్రం వైద్యుడి సలహా తప్పనిసరి. పెద్దవయసు, రజోనివృత్తికి దగ్గరలో ఉన్న మహిళల విషయంలో, సిస్టు ఎందుకు వచ్చిందో, దానికి ఏ లక్షణాలు ఉన్నాయో అర్థం చేసుకోవడం చాలా ముఖ్యం. దీతో, మరింత తీవ్రమైన సమస్యలను (ఉదా: గడ్డలు మార్పు చెంది ప్రమాదకరంగా మారడం) ముందుగానే గుర్తించవచ్చు. తేలికగా తీసుకునే సమయం ఎప్పుడు, సీరియస్గా తీసుకొని పరీక్షలు చేయించుకోవాల్సిన సమయం ఎప్పుడు అన్నది తెలిసి ఉంటే, శరీరంపై అనవసర భయం లేకుండా, సరైన సమయంలో నిర్ణయం తీసుకోవచ్చు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
1. అండాశయ సిస్టుల సాధారణ కారణాలు ఏమిటి?
అండోత్సర్గం సమయంలో ఏర్పడే క్రియాత్మక సిస్టులు, హార్మోన్ అసమతుల్యత, ఎండోమెట్రియాసిస్, PCOS, ఇన్ఫెక్షన్లు మొదలైనవి సాధారణ కారణాలు.
2. యువతులలో అండాశయ సిస్టులు ఎందుకు వస్తాయి?
నెలసరి మొదటి సంవత్సరాల్లో హార్మోన్ల మార్పులు, అక్రమ చక్రం, శరీరం కొత్త రీతిలో సర్దుబాటు కావడం వల్ల తాత్కాలిక సిస్టులు రావచ్చు.
3. మనసిక ఒత్తిడి లేదా జీవనశైలి అలవాట్లు కూడా సిస్టులకు కారణమవుతాయా?
అవును. ఒత్తిడి, పొగతాగడం, అనారోగ్యకర ఆహారం, వ్యాయామం లేకపోవడం హార్మోన్ల సమతుల్యతను చెడగొట్టి సిస్టుల ప్రమాదాన్ని పెంచవచ్చు.
4. అండాశయ సిస్టులను శస్త్రచికిత్స లేకుండా నియంత్రించవచ్చా?
చాలా క్రియాత్మక, చిన్న సిస్టులు మందులు, పర్యవేక్షణ, జీవనశైలి మార్పులతోనే తగ్గిపోతాయి. శస్త్రచికిత్స అవసరమా వద్దా అన్నది వైద్యుడి నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
5. అండాశయ సిస్టు వల్ల కాలు నొప్పి రావచ్చా?
సిస్టు పెద్దదై కడుపు క్రింది భాగం, నడుము, తొడ దగ్గర ఒత్తిడి చేస్తే కొన్ని సందర్భాల్లో కాలు వైపు వ్యాపించే నొప్పి అనిపించవచ్చు.
6. అన్ని అండాశయ సిస్టులకు చికిత్స అవసరమా?
కాదు. కొన్ని చిన్న సిస్టులు క్రమం తప్పకుండా స్కాన్లతో గమనించడం మాత్రమే చాలు; లక్షణాలు ఉంటే లేదా పరిమాణం పెరిగితే మాత్రం చికిత్స అవసరం.
7. నిద్ర అలవాట్లు సిస్టులపై ప్రభావం చూపుతాయా?
ఏకకాలంలో నిద్రపోవకపోవడం, నిద్రలేమి, ఒత్తిడి పెరగడం హార్మోన్లను తప్పుదోవ పట్టించి పరోక్షంగా సిస్టు సమస్యలను పెంచవచ్చు.ఓవేరియన్ సిస్టుల కారణాలు - రిస్క్ ఫ్యాక్టర్స్ మరియు డాక్టర్ని ఎప్పుడు కలవాలి?
8. అండాశయ సిస్టులు ఎప్పుడు క్యాన్సర్ ప్రమాదంగా భావించాలి?
రజోనివృత్తికి దగ్గరలో ఉన్న వయస్సు, సిస్టు పరిమాణం పెరుగుతూ ఉండటం, గట్టి గోడలతో కనిపించడం, కుటుంబంలో గడ్డల చరిత్ర ఉండటం వంటి సందర్భాల్లో నిపుణుడి దగ్గర పూర్తి పరిశీలన చాలా ముఖ్యం.