বন্ধ্যাত্বৰ ৩ ধৰণ: কাৰণসমূহ বুজা আৰু সহায় বিচাৰাৰ সময়

ভূমিকা

বন্ধ্যাত্ব এটা চিকিৎসাগত অৱস্থা। কোনো দম্পতীয়ে নিয়মিত দাম্পত্য-সম্পৰ্ক থাকিও, কোনো ধৰণৰ বিশেষ গৰ্ভ-নিৰোধ ব্যৱস্থা নেলৈ, এটা বছৰৰো বেছি সময় ধৰি গৰ্ভধাৰণ নহ’লে, তেতিয়া তাক সাধাৰণতে বন্ধ্যাত্ব বুলি ধৰা হয়।

বন্ধ্যাত্ব পুৰুষ বা মহিলাৰ, বা দুয়োৰে ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, আৰু ই কিবা প্ৰকাৰৰ স্বাস্থ্য সমস্যা বা জীৱনশৈলীৰ কাৰণত ঘটা ফল। কাৰ্যকৰী চিকিৎসাৰ বাবে সোনকালে নিৰ্ণয় কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

বন্ধ্যাত্বৰ কাৰণ স্পষ্টকৈ বুজি পোৱা মানে চিকিৎসকে সেই ব্যক্তিৰ বা দম্পতীৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষ পরিকল্পনা কৰি চিকিৎসা আগবঢ়াব পাৰে।

বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বন্ধ্যাত্বৰ বুজ লোৱাটো অত্যাৱশ্যক, কাৰণ প্ৰতিটো প্ৰকাৰৰ বাবে এক বিশেষ চিকিৎসা আৰু নিৰ্ণায়ক পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন হ'ব পাৰে।

প্ৰাথমিক বন্ধ্যাত্ব

প্ৰাথমিক বন্ধ্যাত্ব বুলিলে বুজায়, দীৰ্ঘদিন চেষ্টাৰ পিছতো দম্পতিয়ে গৰ্ভধাৰণ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থা। সাধাৰণ নিয়ম অনুসৰি, যদি কোনো দম্পতীয়ে প্ৰায় এটাবছৰ ধৰি নিয়মিত দাম্পত্য-সম্পৰ্ক ৰাখিও গৰ্ভ নধাৰে, তেতিয়া তাক প্ৰাথমিক বন্ধ্যাত্ব বুলি কোৱা হয়।

ই সাধাৰণতে সেই দম্পতীৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ হয়, যিয়ে আগতে কেতিয়াও গৰ্ভধাৰণ কৰা নাই। এই সমস্যাটোকে পুৰুষৰ দেহগত কাৰণেও হ’ব পাৰে, মহিলাৰ দেহগত কাৰণেও হ’ব পাৰে, বা দুয়োৰ লগত জড়িত কাৰণেও। সকলো ধৰণৰ বন্ধ্যাত্বৰ মাজত এইটোয় আটাইতকৈ সাধাৰণ।

প্ৰাথমিক বন্ধ্যাত্বৰ মুখ্য কাৰণসমূহ কি?

প্ৰাথমিক বন্ধ্যাত্ব সাধাৰণতে অণ্ডা (ডিম) নিলগা বা সঠিকভাৱে নপকা, শুক্ৰাণুৰ গুণমান কম হোৱা, ডিমবাহী নলী (ফেল’পিয়ান টিউব) ৰোধ হৈছিলা, বা হৰমোনৰ গভীৰ অসামঞ্জস্য আদিৰ ফলত হয়। এই মূল কাৰণবোৰ বুজি উঠিলে চিকিৎসা-পন্থাও ঠিকদৰে ঠিক কৰিব পৰা যায়। বহুল দেখা কিছুমান কাৰণ

• অণ্ডা নিলগা / অণ্ডা-সংক্রান্ত সমস্যা: থাইৰয়েড গ্ৰন্থিৰ অসুবিধা, প’লিচিষ্টিক অ’ভাৰী চিম্‌ড্ৰম (পিচি ওএছ) আদিৰ বাবে অণ্ডা নিয়মমতে নিলগা, বা একেবাৰে নিলগা।
• শুক্ৰাণুৰ গুণমান কম হোৱা: শুক্ৰাণু সংখ্যা কম হোৱা, ভালদৰে নসৰকা, বা আকাৰত বিকৃতি থকা ইত্যাদি হ’ল শুক্ৰাণুৰ গুণমান-সম্পৰ্কীয় সমস্যা। ইয়াৰ ফলত পুৰুষৰ দিশৰ পৰা গৰ্ভধাৰণত বাধা আহিব পাৰে।
• ডিমবাহী নলী ৰোধ হোৱা: গৰ্ভাশয়ৰ পৰা অণ্ডাশয়লৈ সংযোগ কৰা নলী (ফেল’পিয়ান নলী) সংক্রমণ, এণ্ড’মেট্ৰিঅ’ছিছ, আগৰ অপাৰেশ্যন আদি কাৰণে ৰোধ হৈ যাব পাৰে। নলী বন্ধ হ’লে শুক্ৰাণু আৰু ডিম একেলগ হ’বই নোৱাৰে, ফলত মহিলা দিশৰ পৰা বন্ধ্যাত্ব দেখা যায়।
• হৰমোনৰ অসামঞ্জস্য: মাহিলীৰ সময়-সুচী আৰু অণ্ডা নিলগা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হৰমোনত বিহুতি হ’লে অণ্ডা সঠিক সময়তে নিলগা, বা নাই। ইয়াৰ বাবে গৰ্ভধাৰণ দেৰী হয় বা হ’লেও কঠিন হয়।

লগতে পঢ়ক : ডিম্বাশয়ৰ চিষ্টৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে

কেতিয়া সহায় লৈ ডাক্তৰৰ ওচৰলৈ যাব লাগে?

তলত দিয়া অৱস্থাবোৰ থাকিলে দেৰী নকৰি বন্ধ্যাত্ব-বিশেষজ্ঞ বা গাইনোকলজিষ্টক দেখুওঁক —

• আপুনি ১২ মাহ ধৰি চেষ্টা কৰাৰ পিছতো গৰ্ভধাৰণ নকৰা (যদি আপোনাৰ বয়স ৩৫ বচ্ছৰৰ ওপৰত থাকে তেন্তে ৬ মাহ)।
• আপোনাৰ মাচুলী চক্র অনিয়মিত বা অনুপস্থিত।
• প্রসৱজনিত স্বাস্থ্যসমস্যাৰ জ্ঞানসমৃদ্ধ ইতিহাস আছে।

দ্বিতীয়িক বন্ধ্যাত্ব

দ্বিতীয়িক বন্ধ্যাত্ব মানে, আগতে গৰ্ভধাৰণ হৈছিল (গৰ্ভ পূৰ্ণ হোক বা নহোক), অথচ এতিয়া পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব নোৱাৰা, বা গৰ্ভ মৰমৰে বোৱাই নেনিয়াব পৰা অৱস্থা।

ইয়াক দ্বিতীয়িক বুলি কোৱাৰ বাবে শর্ত হ’ল, আগৰ সফল গৰ্ভধাৰণ বা জন্মৰ সময়ত বিশেষ গৰ্ভ-সহায় (যেনে আই-ভি-এফ বা আন প্ৰজনন চিকিৎসা) নোহোৱা উচিত। অৰ্থাৎ, আগৰ গৰ্ভ স্বাভাৱিকভাৱে হৈছিল, কিন্তু এতিয়া আকৌ গৰ্ভ পোৱা কঠিন হৈ পৰিছে।

সম্ভাব্য কাৰণসমূহ

• মহিলাৰ বয়স বাঢ়িবলৈ লগা সময়ত (বিশেষকৈ ৩৫ বছৰৰ উপৰলৈ গ’লে) গৰ্ভধাৰণৰ ক্ষমতা স্বাভাৱিকভাৱে হ্ৰাস পায়।
• গৰ্ভাশয়-সম্পৰ্কীয় সমস্যা, ভিতৰত গুটি (ফাইব্ৰইড), ক্ষুদ্ৰ তিতিবি (প’লিপ), আঁঠা বা দাগ (স্কাৰ টিচ্যু) ইত্যাদি।
• আগৰ গৰ্ভ বা প্রসৱৰ পিছত হোৱা সংক্রমণ, ভিতৰে টিস্যু ৰৈ যোৱা আদি জটিলতা।
• জীৱন-যাপন সলনি,  তীব্ৰভাৱে ওজন বৃদ্ধি, ধূমপান আৰম্ভ কৰা বা বেছি মাত্ৰাত মদ খোৱা।
• দীৰ্ঘম্যাদী স্বাস্থ্য-সমস্যা বা বয়স-সম্পৰ্কীয় অসুখ, যেনে চিনি-বেমাৰ, থাইৰয়েডৰ অসুখ, নিজে-নিজে আক্রমণ কৰা ৰোগ (অ’টোইমিউন অসুখ) আদি।
• পুৰুষৰ শুক্ৰাণুৰ গুণমান কমি যোৱা, বয়স, অসুখ, ঔষধ বা অলস জীৱনশৈলীৰ বাবে শুক্ৰাণু সংখ্যা, গতি আৰু গঠনত সমস্যাও দেখা যাব পাৰে।
• দেহৰ ওজন বা দেহ-ভগ্ৰ-অনুপাত (বিএমআই) আগতেৰ তুলনাত বহুত বৃদ্ধি।

কেতিয়া সহায় ল’ব লাগে?

তলত দিয়া পৰিস্থিতিসমূহ থাকিলে দেৰী নকৰি বন্ধ্যাত্ব-বিশেষজ্ঞক দেখা ভাল —

• আপুনি ৬–১২ মাহ ধৰি চেষ্টা কৰাৰ পিছতো গাৰ্ভ হোৱা নাই।
• বাৰে বাৰে গৰ্ভ হৈ আৰম্ভণিতেই গৰ্ভ নাথাকি যোৱা (পুনৰাবৃত্ত গৰ্ভপাত) ঘটিছে।
• মাহিলী আগতে নিয়মিত আছিল, কিন্তু এতিয়া হঠাতে অনিয়মিত, অতি কম বা অতি বেছি হৈ পৰিছে, বা আন নতুন স্বাস্থ্য-লক্ষণ দেখা দিছে।
• আপুনি বা আপোনাৰ সঙ্গীয়ে ওজন অত্যধিক বৃদ্ধি অনুভৱ কৰিছে, বা নতুন কোনো বেমাৰ (যেনে চিনি, থাইৰয়েড) ধৰা পৰিছে।

এই সকলো তথ্য আগতে জানি আৰু সময়মতে সহায় ল’লে দুয়ো জনৰ বাবে সঠিক পথ বাছনি কৰি, গৰ্ভধাৰণৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰা সম্পূৰ্ণেই সম্ভব।

লগতে পঢ়ক : ইমপ্লাণ্টেচনৰ প্ৰাৰম্ভিক লক্ষণসমূহ কি কি?

অজ্ঞাত কাৰণজনিত বন্ধ্যাত্ব

যেতিয়া সকলো সাধাৰণ বন্ধ্যাত্ব-পৰীক্ষা একেবাৰে স্বাভাৱিক দেখুওৱা সত্ত্বেও গৰ্ভ নধৰে, তেতিয়া সেই অৱস্থাক “অজ্ঞাত কাৰণজনিত বন্ধ্যাত্ব” বুলি কোৱা হয়।

“অজ্ঞাত” বুলি ক’লে একেবাৰে কারণ নাই বা সমস্যা নাই বুলি ধাৰণা কৰাটো ভুল। ইয়াৰ মানে কেৱল এইহে, এতিয়ালৈকে কৰা পৰীক্ষাত সেয়া ধৰি পোৱা হোৱা নাই, বা এতিয়াৰ পৰীক্ষা-পদ্ধতিয়ে সেই সূক্ষ্ম সমস্যা চিনাক্ত কৰিব পৰা নাই।

সম্ভাব্য কাৰণসমূহ

অজ্ঞাত কাৰণজনিত বন্ধ্যাত্বৰ ক্ষেত্ৰত বহু সূক্ষ্ম কাৰণ লগত জড়িত থাকিব পাৰে, যদিও সাধাৰণ পৰীক্ষাত তেমন সমস্যা দেখা নাপায়ঃ

• নমনীয় হৰম'ন সমতুল্যৰ অৱনতি: হৰম'নৰ স্তৰত ক্ষুদ্র বিঘ্নই ডিম্বস্ৰাৱন বা গৰ্ভাধানত বিঘ্ন ঘটাব পাৰে, যি এক সাধাৰণ উৰ্বরতা পৰীক্ষাত প্ৰকাশ নহয়।
• অণ্ডা বা শুক্ৰাণুৰ গুণমান অলপ কম হওঁতা: পরীক্ষা কৰোঁতে অণ্ডা আৰু শুক্ৰাণু দুয়ো “স্বাভাৱিক” যেন দেখায়, কিন্তু তেওলোকৰ পৰা শক্তিশালী, সুস্থ ভ্ৰুণ নোহোৱা, বা শুক্ৰাণুৱে অণ্ডালৈ ঠিকমতে নোপাহৰাটো, গৰ্ভ ধৰা নোহোৱাৰ গুপ্ত কাৰণ হ’ব পাৰে।
• দবাব আৰু মানসিক অৱস্থা: দীঘলীয়া মানসিক চাপ, উৎকণ্ঠা, হতাশাৰ দৰে অৱস্থাই চাপ-সম্পৰ্কীয় হৰমোন পাল্টায়। ইয়াৰ ফলত অণ্ডা নিলগা বিহুতি যাওঁতে পারে, বা মুঠেই নিলগা আৰু বন্ধ্যাত্বৰ সমস্যা দেখা দিব পাৰে।
• গৰ্ভাশয়ৰ আঁতৰ পাতা ভ্ৰুণ গ্ৰহণৰ বাবে প্রস্তুত নোহোৱা: কেতিয়াবা অণ্ডা নিলগা আৰু শুক্ৰাণুৰ সৈতে মিলন একেবাৰে ঠিকঠাক হৈ ভ্ৰুণ গঠিত হলেও, গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰৰ পাতা ভ্ৰুণ গ্ৰহণ কৰিবলৈ যথেষ্ট “সাজু” নোহোৱাৰ বাবে গৰ্ভ নাথাকে।
• ডিমবাহী নলীত সূক্ষ্ম ধৰণৰ সমস্যা: পৰীক্ষাত নলী মুকলি আৰু ঠিক আছে বুলি দেখা যাব পাৰে, কিন্তু নলীৰ ভেতৰৰ সৰু-সুৰুক গতি বা কার্যক্ষমতা কম হোৱা বাবে ভ্ৰুণ সঠিকভাৱে আগবাঢ়ি নাযাব পাৰেও।
• জীৱন-যাপনৰ ধৰণ: অধিক কফি বা মদ পানে, ধূমপান, ব্যায়াম একেবাৰে নকৰা, খুব কম ওজন বা অতিমাত্ৰা ওজন, এই সকলোবোৰে একেলগে গৰ্ভধাৰণৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে, যদিও “বেমাৰ” বুলি সদায় ধৰা নপৰে।

কি কৰিব পাৰি?

কাৰণ স্পষ্ট নোহোৱালেও গৰ্ভধাৰণৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰিবলৈ কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ পদক্ষেপ ল’ব পৰা যায়ঃ

• জীৱন-যাপনত পৰিবর্তন:  নিজ ওজন স্বাস্থ্যকর সীমাত আনা, ধূমপান এড়াই চলা, মদ আৰু অধিক কফি কম কৰা, নিয়মিত হিলচাল আৰু ব্যায়াম — এইবোৰে মুঠ স্বাস্থ্য আৰু প্ৰজনন-স্বাস্থ্য দুয়ো উন্নত কৰিব পাৰে।
• অণ্ডা নিলগা কেতিয়া হয়, সেই সময় বুজি লোৱা: মাহিলীৰ দিন গুণি, শরীৰৰ তাপমাত্রা লক্ষ্য কৰি, বা বিশেষ কিটৰ সহায়ত অণ্ডা নিলগা দিনবোৰ গনিব পাৰি। সেই সময়টোৰ আগ-পিছত দম্পতীয়ে একেলগে থাকিলে গৰ্ভধাৰণৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
• ঠিক সময় বাছি দাম্পত্য-সম্পৰ্ক রাখা: অণ্ডা নিলগা হোৱাৰ আগদিন আৰু তাৰ কিছুদিন আগতে নিয়মিত দম্পত্য-সম্পৰ্ক থকাৰ দিশে খেয়াল কৰিলে, গৰ্ভধাৰণ হোৱাৰ সুযোগ সৰ্বাধিক থাকে।
• প্ৰজনন-বিশেষজ্ঞৰ চিকিৎসা লোৱা: এটা বছৰ ধৰি চেষ্টা কৰাৰ পিছত, উৰ্ধ্ধাংগ-জননেন্দ্ৰীয় চিকিৎসা যেনে IUI (ইন্ট্ৰাউটেৰিন ইনচেমিনেশ্বন) আৰু IVF (ইন ভিড্ৰোৰ ফাৰ্টিলাইজেচন) প্ৰায়েই পৰামৰ্শ দিয়া হয়।

ৰোগ নিৰ্ণয় আৰু পৰীক্ষা

আপোনাৰ বন্ধ্যাত্বৰ ধৰণটো কিহে, আৰু কোন ধৰণৰ চিকিৎসা সৰ্বাধিক উপযোগী হ’ব - এই সম্পূৰ্ণ পথটো সঠিক ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ পৰা আৰম্ভ হয়।

বন্ধ্যাত্বৰ কাৰণ বহু সময়ত ৰোগীৰ আগৰ চিকিৎসা-ইতিহাস, দেহৰ সাধারণ পরীক্ষা আৰু বিশেষ ধৰণৰ কেইবাটাও পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ধৰা পোৱা যায়।

তলত বন্ধ্যাত্ব-বিশেষজ্ঞসকলে সাধাৰণতে যি ধৰণৰ মুখ্য পৰীক্ষাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰে, সেইবোৰ দিয়া হ’লঃ

• হৰমোনৰ ৰক্ত পৰীক্ষা: এই পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে গৰ্ভধাৰণ-সম্পৰ্কীয় গুৰুত্বপূর্ণ হৰমোন যেন এফ-এছ-এচ (FSH), এল-এচ (LH), এ-এম-এচ (AMH) আৰু থাইৰয়েড-হৰমোনৰ পৰিমাণ চাব পৰা যায়। মাহিলী নিয়মিত হোৱা আৰু অণ্ডা নিলগা সঠিক সময়ত হোৱাৰ বাবে এই হৰমোনসমূহ বহুত গুৰুত্বপূর্ণ।
• শুক্ৰৰ গুণমান পৰীক্ষা (শুক্ৰ পৰীক্ষা): পুৰুষৰ শুক্ৰত সংখ্যা, আকাৰ আৰু গতি ঠিক আছে নে নাই, সেয়া এই পৰীক্ষাত দেখা হয়। ইয়াত সমস্যা পোৱা গ’লে পুৰুষ-দিশৰ পৰা গৰ্ভধাৰণত বাধা আছে বুলি বুজি পোৱা যায়।
• অন্তৰ্‌যোনি আল্ট্ৰাচাউণ্ড পৰীক্ষা: এই পৰীক্ষাই অণ্ডাশয় আৰু গৰ্ভাশয়ৰ স্পষ্ট প্ৰতিচ্ছবি দেখুৱায়। ইয়াৰ জৰিয়তে অণ্ডাশয়ত চিষ্ট আছে নে নাই, গৰ্ভাশয়ত গুটি (ফাইব্ৰইড) বা ভিতৰৰ পাতাত বিকৃতি আছে নে নাই, বুজা সহজ হয়।
• হিষ্টেৰ’চেল্‌পিঙগ্ৰাফী (HSG) পৰীক্ষা: এটা বিশেষ এক্স-ৰে পৰীক্ষা, য’ত গৰ্ভাশয় আৰু ডিমবাহী নলীৰ আকাৰ-প্ৰকৃতি দেখা হয়। ইয়াৰ সহায়ত নলী মুকলি নে ৰোধ হৈ আছে, আৰু গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত কোনো অস্বাভাৱিকতা আছে নে নাই, সেইটো বুজা যায়।
• উন্নত প্ৰজনন-পৰীক্ষা: এজন উৰ্বৰতা চিকিৎসকে অধিক পৰীক্ষা পৰামৰ্শ কৰিব পাৰে, যেনে এণ্ডোমেট্ৰিয়েল বায়প্সি বা লেপাৰস্কপি, যদি বন্ধ্যাত্বৰ কাৰণ বুজি পোৱা নাযায়।

এই সকলো পৰীক্ষা শেষ হোৱাৰ পিছত প্ৰজনন-বিশেষজ্ঞৰ সৈতে বেছিকৈ কুৱা-কথা পাতিলে, ফলাফল কি মানে, আগলৈ কি ধৰণৰ চিকিৎসা বা পদক্ষেপ ল’ব লাগে - এই সকলো সিদ্ধান্ত সময়মতে ল’ব পাৰি।

উপসংহাৰ

বন্ধ্যাত্বৰ সমস্যাৰ সমাধান বিচাৰাৰ প্ৰথম আৰু সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূর্ণ ধাপ হ’ল, আপুনি কোন ধৰণৰ বন্ধ্যাত্বৰ সন্মুখীন হৈছে সেয়া বুজি উঠা। প্ৰাথমিক বন্ধ্যাত্ব, দ্বিতীয়িক বন্ধ্যাত্ব, আৰু অজ্ঞাত কাৰণজনিত বন্ধ্যাত্ব, এই প্ৰতিটো ধৰণৰ নিজৰ নিজস্ব চ্যালেঞ্জ আছে, লগতে উপযুক্ত চিকিৎসাৰ পথো বেলেগ-বেলেগ।

আজিকালী প্ৰজনন বৈজ্ঞানিক গৱেষণা আৰু উন্নত চিকিৎসা-পদ্ধতিসমূহৰ বাবে বহু দম্পতিয়ে সহযোগিতা লৈ সফলভাবে গৰ্ভধাৰণ কৰি পৰিয়াল গঢ়ি তুলিব পাৰিছে। সময় নোহোৱাকৈ পরীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা, নিজ-নিজ ধৰণৰ সমস্যাটো স্পষ্টকৈ বুজা আৰু বিশেষজ্ঞ ডাক্তৰৰ ব্যক্তিগত পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিলে, বহু ক্ষেত্ৰতে সোনকালে সফল মাতৃত্ব-পিতৃত্ব লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।