Overview
Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) हा महिलांमध्ये आढळणारा एक अतिशय सामान्य हार्मोनल डिसऑर्डर आहे. विशेषत: प्रजननक्षम वयोगटातील लाखो महिलांवर याचा परिणाम दिसून येतो. PCOS चे नेमके कारण अजून पूर्णपणे स्पष्ट नसले, तरी इन्सुलिनशी निगडित समस्या, हार्मोनल असंतुलन, अनुवंशिकता आणि जीवनशैली यांसारखे काही घटक महत्त्वाची भूमिका बजावतात, हे आता अधिक स्पष्ट होत आहे.
PCOS चे कारण समजून घेणे खूप गरजेचे आहे, कारण त्यामुळे योग्य वेळी निदान आणि उपचार करता येतात. मुख्य म्हणजे प्रजननक्षमतेत घट (इनफर्टिलिटी), डायबिटीज आणि हृदयविकार यांसारख्या दीर्घकालीन गुंतागुंत टाळण्यास मदत होते.
या लेखामध्ये, आपण PCOS ची प्रमुख कारणे, त्याचे रिस्क फॅक्टर्स आणि दैनंदिन जीवनात करता येतील असे व्यवस्थापनाचे काही उपाय समजून घेणार आहोत.
भूमिका
Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) हा महिलांमध्ये होणारा सर्वात सामान्य एंडोक्राइन (हार्मोनल) विकारांपैकी एक आहे. PCOS असल्यास, अंडाशयामध्ये सेक्स हार्मोन्स विशेषतः अँड्रोजेन्स (पुरुष हार्मोन्स) जास्त प्रमाणात तयार होतात. त्यामुळे शरीरातील प्रजनन हार्मोन्सचा समतोल बिघडतो. म्हणूनच PCOS असलेल्या महिलांमध्ये मासिक पाळी अनियमित असणे, पाळी चुकणे किंवा ओव्ह्युलेशन वेळेवर न होणे अशी लक्षणे दिसून येतात.
इतका सामान्य विकार असूनही PCOS चे नेमके कारण आजही पूर्णपणे समोर आलेले नाही. अनेक महिलांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतात, जसे की PCOS का होतो? PCOS मुळे वंध्यत्व म्हणजे इनफर्टिलिटी होते का? किंवा फीमेल मास्टर्बेशनमुळे PCOS होतो का? या मार्गदर्शिकेमध्ये आपण PCOS बद्दल वैज्ञानिक पण सोप्या भाषेत माहिती जाणून घेणार आहोत. चुकीच्या समजुती दूर करताना, या विकाराशी संबंधित वैद्यकीय तसेच जीवनशैलीतील महत्त्वाच्या घटकांवरही चर्चा करू.
PCOS ची मुख्य कारणे
PCOS म्हणजे Polycystic Ovarian Syndrome हा एक असा विकार आहे जो एका कारणामुळे होत नाही, तर हार्मोन्समधील बदल, अनुवंशिकता आणि जीवनशैली या अनेक घटकांच्या एकत्रित परिणामांमुळे होतो. त्यामुळे प्रत्येक स्त्रीमध्ये PCOS वेगवेगळा दिसू शकतो.
1. हार्मोनल असंतुलन
PCOS मधील सर्वात प्रमुख घटक म्हणजे हार्मोनल असंतुलन. शरीरात ओव्ह्युलेशन नियंत्रित करणाऱ्या LH आणि FSH या हार्मोन्सचे प्रमाण बिघडते. विशेषत: LH वाढतो आणि FSH कमी होतो, ज्यामुळे अंडाशयात अंडे नीट तयार होत नाही आणि वेळेवर बाहेर पडत नाही. त्यामुळे अंडाशयात लहान सिस्ट तयार होऊ लागतात. या हार्मोनल बदलांमुळे पाळी अनियमित होणे किंवा अनेक महीने न येणे अशी स्थिती दिसून येते. रक्त तपासण्यांमध्ये जास्त LH आणि पुरुष हार्मोन्स (अँड्रोजेन्स) वाढलेले दिसल्यास हा बदल निश्चित होतो.
2. इन्सुलिन प्रतिकार क्षमता कमी होणे
इन्सुलिन हे रक्तातील साखरेचं प्रमाण नियंत्रित करणारा हार्मोन आहे. PCOS मध्ये शरीर इन्सुलिनला नीट प्रतिसाद देत नाही, त्यामुळे ही स्थिती इन्सुलिन प्रतिकार (Insulin Resistance) म्हणून ओळखली जाते. परिणामी शरीर अधिक इन्सुलिन तयार करू लागतो आणि अंडाशय जास्त प्रमाणात अँड्रोजेन्स बनवतात. यामुळे वजन वाढणे, विशेषतः पोटाभोवती चरबी साचणे, तसेच टाइप 2 डायबिटीजचा धोका वाढणे अशी समस्या निर्माण होऊ शकते. ही स्थिती प्रेग्नन्सीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या कारणांपैकी एक मानली जाते.
3. अतिरिक्त अँड्रोजनची निर्मिती
स्त्रियांच्या शरीरात नैसर्गिकरित्या थोड्या प्रमाणात अँड्रोजेन्स तयार होत असतात; परंतु PCOS मध्ये त्यांचे प्रमाण वाळू लागतात. त्यामुळे ओव्ह्युलेशन व्यवस्थित होत नाही आणि पिंपल्स, चेहऱ्यावर किंवा शरीरावर जास्त केस येणे, केस गळणे यांसारखी लक्षणे दिसतात. PCOS बाबत विचारलेला हा प्रश्न म्हणजे “PCOS मुळे गर्भधारणेत अडचण येऊ शकते का?” तर होय, अंडाशयातून अंडे न निघाल्यामुळे गर्भधारणेची शक्यता कमी होते आणि वंध्यत्वाचा धोका वाढतो.
4. सौम्य पण दीर्घकालीन सूज
काही महिलांमध्ये PCOS सोबत शरीरात कमी-तीव्रतेची जळजळ किंवा सूज (Low-grade inflammation) आढळते. ही सूज इन्सुलिन प्रतिकार आणखी वाढवते परिणामी अंडाशय आणखी जास्त अँड्रोजेन्स तयार करू लागतात. यामुळे थकवा, त्वचेचे विकार आणि इतर मेटाबॉलिक समस्या दिसू शकतात.
5. अनुवंशिकता
अनुवंशिकता देखील PCOS च्या कारणांमध्ये महत्त्वाचा घटक आहे. कुटुंबात आई, बहिण किंवा इतर नातेवाईकांना PCOS, डायबिटीज किंवा पाळी अनियमितता असल्यास, पुढील पिढीत PCOS होण्याची शक्यता वाढते. मात्र केवळ अनुवंशिकतेमुळेच PCOS होत नाही, पर्यावरणीय व जीवनशैलीचे घटक देखील PCOS सुरू होण्यासाठी किंवा वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकतात.
आणखी वाचा: PCOS चे प्रकार कोणते?
PCOS ची कारणे वाढवणारे इतर घटक
मुख्य कारणांव्यतिरिक्त काही अतिरिक्त गोष्टी PCOS ची लक्षणे अधिक बिघडवू शकतात किंवा त्यांना ट्रिगर करू शकतात:
1. चुकीचा आहार आणि बसून राहण्याची जीवनशैली
- रिफाइंड कार्बोहायड्रेट्सचा (मैदा, पांढरी ब्रेड, गोड पदार्थ), साखरयुक्त पेयांचा आणि जास्त प्रक्रिया केलेल्या (प्रोसेस्ड) अन्नपदार्थांचा जास्त वापर इन्सुलिन रेझिस्टन्सला आणखी वाईट बनवू शकतो।
- व्यायामाचा अभाव असल्यास वजन वाढण्याची शक्यता जास्त असते आणि आधीच बिघडलेला हार्मोनल समतोल आणखी असंतुलित होऊ शकतो।
- PCOS असलेल्या ज्या महिलांचा आहार संतुलित असतो आणि ज्या नियमित व्यायाम किंवा शारीरिक हालचाल करतात, त्या PCOS ची लक्षणे चांगल्या प्रकारे नियंत्रित करू शकतात।
2. पर्यावरणीय ट्रिगर्स
या क्षेत्रात संशोधन अजूनही सुरू आहे, पण असा समज आहे की प्लास्टिक, कीटकनाशके आणि काही कॉस्मेटिक उत्पादनांमधील Endocrine-Disrupting Chemicals (EDCs) शरीरातील हार्मोनल समतोल बिघडवू शकतात. त्यामुळे PCOS होण्याची शक्यता वाढू शकते।
3. वैद्यकीय स्थिती
थायरॉइडचे विकार, मेटाबॉलिक सिंड्रोम आणि शरीरात दीर्घकाळ राहणारी सूज (क्रॉनिक इंफ्लेमेशन) यांसारख्या इतर आरोग्य समस्या PCOS असलेल्या महिलांमध्ये आढळणाऱ्या काही लक्षणांमध्ये मिसळून जाऊ शकतात किंवा ती आणखी वाढवू शकतात. त्यामुळे PCOS चे अचूक निदान आणि योग्य उपचार करणे अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकते।
या कारणांशिवायही PCOS होऊ शकतो का?
होय. लठ्ठपणा नसलेल्या, इन्सुलिन रेझिस्टन्स नसलेल्या किंवा कुटुंबात PCOS चा इतिहासही नसलेल्या महिलांनाही PCOS होऊ शकतो. काही महिलांचे वजन नॉर्मल असताना त्यांच्यातील PCOS ची लक्षण फक्त अनियमित पाळी किंवा काही हार्मोनल तपासण्यांमध्ये असंतुलन दिसणे एवढंच असू शकतं, म्हणजे पारंपरिक जोखीम घटक (जसे लठ्ठपणा, मधुमेह, इ.) अजिबात नसतात.
ही बदलती स्वरूपं आपल्याला आठवण करून देतात की PCOS हा सर्वांसाठी सारख्याच प्रकारचा विकार नाही; तर तो एक विविध स्वरूपाचा (heterogeneous) विकार आहे, ज्याची कारणं आणि लक्षणं महिलेनुसार बदलू शकतात. म्हणूनच, अशा महिलांसाठी उपचारसुद्धा सर्वसाधारण पद्धतीने न करता, त्यांच्या गरजेनुसार वैयक्तिक पद्धतीने ठरवणे खूप महत्त्वाचं आहे.
उपचार न केलेल्या PCOS चा दीर्घकालीन आरोग्यावर परिणाम
PCOS कडे फक्त “प्रजननाशी संबंधित” किंवा “पाळीची समस्या” म्हणून पाहणे चुकीचे आहे. योग्य उपचार न झाल्यास, या विकाराचे परिणाम पुढच्या अनेक वर्षांच्या आरोग्यावर गंभीरपणे दिसू शकतात. त्यामुळे PCOS का होतो, त्यामागची कारणं काय आहेत आणि ते कसं हाताळायचं, हे समजणं महिलांच्या दीर्घकालीन आरोग्यासाठी अतिशय आवश्यक आहे.
वंध्यत्व
PCOS मध्ये अनेकदा क्रॉनिक एनोव्ह्यूलेशन म्हणजे अंडं वेळेवर तयार न होणे किंवा न फुटणे अशा समस्या दिसून येते. यामुळे गर्भधारणेची शक्यता कमी होते आणि वंध्यत्वाची समस्या निर्माण होऊ शकते. अनेक महिलांना PCOS आहे हे पहिल्यांदा तेव्हा कळतं, जेव्हा त्या गर्भधारणा करण्याचा प्रयत्न करतात आणि बराच काळ प्रयत्न करूनही गर्भधारणा होत नाही.
टाइप 2 मधुमेहाचा धोका
PCOS च्या मुख्य मुळांपैकी एक म्हणजे परसिस्टेंट इन्सुलिन रेझिस्टन्स, म्हणजे शरीराचा दीर्घकाळ इन्सुलिनला नीट प्रतिसाद न देणं. जर ही अवस्था तशीच राहिली आणि आहार–व्यायामातही सुधारणा झाली नाही, तर पहिले प्रीडायबिटीज आणि नंतर पूर्णपणे विकसित झालेला type 2 diabetes होण्याचा धोका वाढतो.
एंडोमेट्रियल हायपरप्लेसिया आणि कॅन्सरचा धोका
PCOS असलेल्या अनेक महिलांमध्ये मासिक पाळी खूपच अनियमित असते – कधी उशिरा, कधी महीन्यांनमहिने न येणं. अशा वेळी गर्भाशयाच्या आतील आवरणावर (uterine lining / endometrium) बराच काळ “unopposed estrogen” चा प्रभाव राहतो, म्हणजे प्रोजेस्टेरोनचा समतोल परिणाम मिळत नाही. कालांतराने यामुळे ही परत जास्त जाड होऊ शकते (endometrial hyperplasia) आणि पुढे जाऊन कॅन्सर चा धोका वाढू शकतो.
हृदयविकार आणि इतर कार्डिओव्हॅस्क्युलर जोखीम
PCOS असलेल्या महिलांमध्ये अनेकदा वजन वाढणं, पोटाभोवती चरबी साचणं, रक्तदाब वाढणं आणि रक्तातील चरबींचं (कोलेस्टेरॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्स) प्रमाण बिघडलेलं दिसून येतं. हे सगळं एकत्रितपणे पुढे जाऊन उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, डिस्लिपिडेमिया आणि स्ट्रोक यांसारख्या गंभीर समस्यांचा धोका वाढवू शकतं.
लवकर निदान आणि उपचारांचे महत्त्व
जितक्या लवकर PCOS चे निदान होते, तितक्या लवकर महिलांना त्यांच्या जीवनशैलीत बदल करणे सोपे जाते - जसे आहारात सुधारणा, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण, आणि योग्य वैद्यकीय उपचार घेणे. यामुळे हॉर्मोन्सचा समतोल रिस्टोर करण्यास मदत होते आणि प्रजननाशी संबंधित उद्दिष्टे (जसे की गर्भधारणेची योजना) पूर्ण करण्याची शक्यता वाढते.
सातत्यपूर्ण तपासणी आणि काळजी
PCOS हा अनेक प्राणलींवर परिणाम करणारा विकार आहे. त्यामुळे याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी स्त्रीरोगतज्ज्ञ (गायनॅकॉलॉजिस्ट), अंतःस्रावी तज्ज्ञ (एंडोक्रायनॉलॉजिस्ट) आणि आहारतज्ज्ञ (न्यूट्रिशनिस्ट) यांचा संयुक्त सहभाग महत्त्वाचा असतो. असा मल्टिडिसिप्लिनरी दृष्टिकोन घेतल्यास PCOS मुळे होणारा दीर्घकालीन धोका कमी करता येतो आणि स्त्रियांचे सर्वांगीण आरोग्य दीर्घकाळ चांगले राखता येते.
PCOS मॅनेजमेंट म्हणजे फक्त मातृत्व जपणे नाही तर तुमच्या पुढील आयुष्याचे आरोग्य सुरक्षित ठेवणे आहे.
निष्कर्ष
स्त्रियांमधील वाढलेले अँड्रोजेन्स, इन्सुलिन रेझिस्टन्स, हॉर्मोनल असंतुलन, अनुवंशिक प्रवृत्ती आणि जीवनशैलीशी संबंधित घटक, हे सर्व मिळून पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS) चे अनेक कारणे ठरू शकतात. PCOS मुळे प्रजनन आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. अनेक महिलांमध्ये वंध्यत्वाची समस्या PCOS मुळेच दिसून येते आणि योग्य उपचारांशिवाय गर्भधारणा होणे कठीण बनू शकते.
चांगली गोष्ट म्हणजे, आधुनिक वैद्यकीय उपचारपद्धती, रोजच्या सवयींमध्ये बदल आणि संतुलित आहार व्यवस्थापन यांच्या मदतीने PCOS संबंधित प्रजनन समस्यांचे उपचार अनेकदा अत्यंत परिणामकारक ठरू शकतात.
Indira IVF सेंटरमध्ये, PCOS मुळे वंध्यत्वाचा सामना करणाऱ्या महिलांसाठी तज्ञ डॉक्टर्स वैयक्तिक गरजांनुसार ट्रीटमेंट प्लान तयार करतात. प्रगत रिप्रोडक्टिव टेक्नोलॉजी वापर करून त्यांना पालक बनण्याच्या प्रवासात संपूर्ण मदत केली जाते.
आणखी वाचा: PCOD vs PCOS
Table of Contents
- भूमिका
- PCOS ची मुख्य कारणे
- PCOS ची कारणे वाढवणारे इतर घटक
- या कारणांशिवायही PCOS होऊ शकतो का?
- उपचार न केलेल्या PCOS चा दीर्घकालीन आरोग्यावर परिणाम
- वंध्यत्व
- टाइप 2 मधुमेहाचा धोका
- एंडोमेट्रियल हायपरप्लेसिया आणि कॅन्सरचा धोका
- हृदयविकार आणि इतर कार्डिओव्हॅस्क्युलर जोखीम
- लवकर निदान आणि उपचारांचे महत्त्व
- सातत्यपूर्ण तपासणी आणि काळजी
- निष्कर्ष
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
जास्त अँड्रोजेनमुळे पिंपल्स आणि शरीरावरील केस वाढण्यासारखी PCOS लक्षणे होऊ शकतात का?
हो, जास्त अँड्रोजेनमुळे पिंपल्स, चेहरा व शरीरावर अनावश्यक केस यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.
ताण (Stress) मुळे PCOS होऊ शकतो का?
फक्त ताणामुळे थेट PCOS होत नाही, पण स्ट्रेसमुळे लक्षणे आणि हॉर्मोनल बिघाड वाढू शकतो.
फक्त हार्मोनल असंतुलनामुळे PCOS होऊ शकतो का?
हो, LH आणि FSH या हार्मोन्समधील असंतुलन PCOS होण्यामागील मुख्य कारणांपैकी एक आहे.
कौटुंबिक इतिहास नसताना देखील PCOS होऊ शकतो का?
हो, फॅमिली हिस्टरी नसली तरी PCOS होऊ शकतो. हार्मोनल बदल, पर्यावरणीय घटक आणि जीवनशैलीतील बदल यासारख्या अनेक कारणांमुळे PCOS विकसित होऊ शकतो.
महिलांमध्ये जास्त टेस्टोस्टेरॉनमुळे PCOS होतो का?
जास्त टेस्टोस्टेरॉन असल्यास पिंपल्स आणि शरीरावर अनावश्यक केसांची वाढसारख्या लक्षण दिसून येतात. पण ते एकटंच कारण नसतं; इतर घटकही असतात.
PCOS चे कारणे उपचाराने सुधारू किंवा उलट केली जाऊ शकतात का?
PCOS पूर्णपणे बरा होत नाही पण वजन नियंत्रण, योग्य आहार, व्यायाम आणि औषधांनी PCOS बऱ्याच प्रमाणात कंट्रोलमध्ये आणता येतो.
आहाराचा PCOS च्या कारणांवर कसा परिणाम होतो?
जास्त साखर आणि जंक फूड इन्सुलिन रेसिस्टन्स वाढवतात ज्यामुळे स्थिती अधिक बिघडते. याउलट पूर्ण धान्ये, भाज्या, प्रोटीन्स सोबत सन्तुलित आणि हेल्दी आहार लक्षणे कमी करण्यास मदत करतात.
वजन वाढणे हे PCOS चे लक्षण आहे की कारण?
दोन्ही आहे. इन्सुलिन रेसिस्टन्समुळे शरीरात चरबी साठू शकते आणि वजन वाढू शकते आणि जास्त वजनामुळे हार्मोनल असंतुलन होते, म्हणजे PCOSची समस्या वाढू शकते.
महिलांच्या हस्तमैथुनामुळे PCOS होतो का?
नाही, महिलांच्या हस्तमैथुनाचा PCOSशी काहीही संबंध नाही.
PCOS मुळे वंध्यत्व (infertility) येऊ शकते का?
हो, अनियमित किंवा न होणाऱ्या ओव्ह्युलेशनमुळे गर्भधारणेत अडचण येऊ शकते. पण उपचार केल्याने मातृत्व शक्य आहे.
PCOS मुळे कॅन्सरचा धोका वाढतो का?
दीर्घकाळ अनियमित पिरीयड्स आणि हार्मोनल असंतुलन कायम राहिल्यास गर्भाशयाच्या आतील थरावर कॅन्सरचा धोका काही प्रमाणात वाढू शकतो.
PCOS मुळे गर्भपात (miscarriage) होऊ शकतो का?
हो, काही महिलांमध्ये हार्मोनल असंतुलन, अंड्याच्या क्वालिटीमध्ये समस्या, किंवा मेटाबॉलिक समस्यांमुळे गर्भपाताचा धोका वाढू शकतो. मात्र वेळेवर योग्य उपचार, लाइफस्टाईल बदल आणि योग्य फर्टिलिटी ट्रीटमेंट घेतल्यास हा धोका कमी करता येतो.